Voorwoord
Als we het over slecht onderwijs hebben, wijzen we vaak naar de ‘woke-cultuur’ die we tegenwoordig bijna overal op onze westerse universiteiten zien. Wat we ons hierbij onvoldoende realiseren, is dat ‘woke’ niet de oorzaak is voor onze huidige culturele en economische crises, maar een gevolg. Het is een gevolg van zeker dertig jaar onderwijsafbraak waarin zelfstandig nadenken en persoonlijke verantwoordelijkheid naar de achtergrond zijn verdwenen, en waarin oppervlakkige gelijkheid en identiteitsdenken centraal zijn komen te staan. In plaats van leerlingen uit te dagen om zelf te denken en hun eigen pad te bepalen, zijn we vervallen in een cultuur van goedkoop vermaak en vergenoegzaamheid, waarin afwijkende ideeën eerder worden ontmoedigd dan gewaardeerd. Deze neerwaartse spiraal creëert een samenleving die blindelings vertrouwt op simplistische oplossingen, een systeem waarin iedereen op zijn gemak moet worden gesteld en waarin eigen verantwoordelijkheid en persoonlijke groei niet meer de kernwaarden zijn.
In mijn boek Curlingkinderen toon ik wat er gebeurt als de hang naar gelijkheid boven alles wordt geplaatst en mensen zichzelf niet meer mogen of kunnen ontwikkelen. Wanneer we ons leven en onze keuzes reduceren tot gestandaardiseerde, veilige paden, verliezen we niet alleen onze individuele autonomie, maar ook de kracht om te innoveren en voorwaarts te blijven gaan. Het is dan ook hoog tijd om onszelf af te vragen: hoe lang kunnen we nog voortborduren op een systeem dat de fundamenten van kennis, creativiteit en vrijheid zo ernstig heeft verzwakt? En wat kunnen we nog doen om het tij te keren?
Dit artikel vormt het eerste deel van een drieluik over de staat van het onderwijs. Het eerste deel onderzoekt dertig jaar onderwijsafbraak en de oorzaken daarvan, het tweede deel schetst de gevolgen en het derde deel bespreekt of en wat we nog kunnen doen om onze westerse samenlevingen te redden.
Inleiding
De westerse wereld bevindt zich in een zorgwekkende neerwaartse spiraal. Na decennia van vooruitgang in technologie, wetenschap en economie wordt steeds duidelijker dat deze ontwikkeling volledig tot stilstand is gekomen. Deze stagnatie is het gevolg van dertig jaar onderwijsachteruitgang en een groeiende maatschappelijke desinteresse voor intellectuele ontwikkeling. Waar voorheen elke generatie de vorige leek te overtreffen in kennis en vaardigheden, zien we nu het omgekeerde. Sterker nog, we zijn op een punt gekomen waarop de huidige generatie niet voldoende toegerust lijkt om de complexe verantwoordelijkheden van onze samenleving te kunnen dragen, met als trieste gevolgen diverse crises, aanhoudende inflatie en de erodering van onze welvaart en standaarden in het algemeen.
We zitten nu met een samenleving waarin kennis, vaardigheden en kritisch denken steeds minder de norm zijn. Mensen worden opgevoed en opgeleid in een cultuur van vergenoegzaamheid, waarin oppervlakkige meningen en voorgekauwde antwoorden zwaarder wegen dan zelfstandig denken en probleemoplossend vermogen. Beslissingen en debatten zijn steeds eenzijdiger en missen de diepgang die nodig is om complexe vraagstukken het hoofd te bieden.
De impact hiervan is zichtbaar op vrijwel elk niveau van de samenleving: in het onderwijs zelf, op de arbeidsmarkt en zeker in de politieke besluitvorming. We hebben te maken met een maatschappij die steeds minder kritisch naar zichzelf kijkt en steeds afhankelijker wordt van externe oplossingen en simplistische verklaringen. Deze dynamiek maakt ons kwetsbaar en voedt een cultuur waarin de schuld sneller bij externe factoren wordt gelegd dan bij interne tekortkomingen. Als het Westen deze neerwaartse spiraal niet doorbreekt en geen serieuze stap zet richting herstel van kennis en kritische vaardigheden, dan zal zelfs militaire dominantie ons uiteindelijk niet kunnen redden.
Toch horen we hier opvallend weinig over. In plaats daarvan worden we overspoeld met dreigende verhalen over buitenlandse inmenging, boze dictators die nieuwe autocratische rijken willen stichten en populistische leiders die ‘onze democratie’ zouden bedreigen. De geschiedenis leert ons echter dat het aanwakkeren van vijandsbeelden en angst voor autoritaire leiders vaak slechts tijdelijke oplossingen zijn om stagnatie in eigen land te verhullen. Ze kunnen de aandacht afleiden van onderliggende tekortkomingen, maar ze lossen deze nooit op. Integendeel: tirannie en vijanddenken hebben nog nooit economische achteruitgang of intellectuele achterstand verholpen. Ze verschuiven de focus van wat er werkelijk moet gebeuren – structurele investeringen in kennis en competentie – en zorgen ervoor dat interne problemen nog dieper wortelen.
Laten we ophouden onszelf voor de gek te houden dat de grootste vijand van het Westen aan de buitengrenzen staat om ‘onze democratie’ omver te werpen. De grootste vijand, dat zijn wij zelf, omdat we door incompetentie en zelfgenoegzaamheid de deuren wagenwijd hebben opengezet voor onze eigen ondergang.
Terugblik op 30 jaar onderwijsachteruitgang
Ironisch genoeg begon de onderwijsachteruitgang in het Westen vrijwel overal tegelijk in de jaren negentig. Destijds was het uitgangspunt duidelijk en op zichzelf terecht: het kennisniveau moest omhoog om de uitdagingen van de nieuwe economie aan te kunnen. Door globalisering en automatisering verdwenen laaggeschoolde banen in snel tempo en zonder een kenniseconomie dreigde een nieuwe golf van werkloosheid. Westerse leiders zagen het onderwijs als dé plek om die ontwikkeling te realiseren. Maar tegelijkertijd wilden zij ook sociaaleconomische verschillen verkleinen door de schooluitval onder laagopgeleiden terug te dringen en de kennisachterstand van migranten en kansarme groepen aan te pakken.
Hier ontstond echter een fundamenteel spanningsveld: een hoog kennisniveau vraagt om ruimte, vrijheid en eigen verantwoordelijkheid om het beste uit jezelf te halen. Het streven naar gelijkheid in resultaten leidt daarentegen tot eenheidsworst en nivellering. De intentie was kansengelijkheid, maar in de praktijk werd deze vertaald naar uitkomstengelijkheid. De focus verschoof van inhoudelijke kennisoverdracht naar het meten van resultaten en een ambitie om een zo hoog mogelijk percentage leerlingen met een sociaaleconomische achterstand in het hoger onderwijs te krijgen, ongeacht hun capaciteiten, interesses of motivatie. In plaats van leerlingen uit te dagen en ruimte te bieden voor individuele ontwikkeling, is een onderwijsveld gecreëerd dat gedomineerd wordt door standaardisatie, bureaucratisering en een ongezonde focus op toetsresultaten. Wat ooit bedoeld was als vooruitgang, bleek in de praktijk het begin van de afbraak.
Deze onderwijsafbraak manifesteerde zich op vier fundamentele gebieden:
1. Kansengelijkheid als drijfveer voor uitkomstengelijkheid
Al vóór de onderwijsvernieuwingen bood het onderwijs in het Westen gelijke toegang tot kennis en middelen. Kansengelijkheid betekent in de basis dat elk kind, ongeacht achtergrond, toegang heeft tot onderwijs en dezelfde kansen krijgt om zichzelf te ontwikkelen. De hervormingen van de jaren negentig introduceerden echter een andere definitie van kansengelijkheid: een gelijke start was niet langer genoeg. Onder het mom van “gelijke kansen” verschoof de focus van het creëren van gelijke startmogelijkheden naar het streven naar gelijke uitkomsten voor alle leerlingen. Dit leidde er in de praktijk toe dat de lat collectief lager werd gelegd.
Om gelijke resultaten te realiseren, moet immers het niveau van de einddoelen worden aangepast aan de leerlingen die het meeste moeite hebben om deze doelen te behalen. Wanneer het doel is dat alle leerlingen slagen – ongeacht hun talenten of motivatie – wordt het minimum vereiste niveau bijgesteld zodat iedereen kan meekomen. Zoals een ketting zo sterk is als de zwakste schakel, wordt het onderwijsniveau bepaald door de leerlingen die de grootste moeite hebben om de gestelde doelen te bereiken. Dit betekent dat uitkomstengelijkheid alleen haalbaar is door het slagingsniveau te verlagen, wat onvermijdelijk leidt tot een verlies aan inhoudelijke diepgang en uitdaging.
In Nederland werd dit meteen zichtbaar met de invoering van de basisvorming in 1992, waarin alle leerlingen een breed, oppervlakkig curriculum kregen. Leerlingen die zonder moeite de einddoelen haalden, verloren motivatie en interesse omdat het curriculum niet langer was afgestemd op hun mogelijkheden. Tegelijkertijd konden leerlingen die juist baat hadden bij extra aandacht en ondersteuning slechts met moeite het verlaagde minimum behalen. Het resultaat was een sterke nivellering van het onderwijs waarbij de potentie van sterke leerlingen onbenut bleef en minder sterke leerlingen op kunstmatige wijze door het systeem werden geholpen.
In de Verenigde Staten leidde No Child Left Behind tot dezelfde vorm van nivellering door de standaardisatie van leerdoelen. Het Verenigd Koninkrijk, Zweden, Canada en Australië volgden een vergelijkbaar pad met onderwijsprogramma’s die uiteindelijk niet het niveau verhoogden, maar de lat verlaagden, wat een algehele afname van het onderwijsniveau tot gevolg had.
Waar het onderwijs ooit was gericht op het uitdagen van leerlingen om het maximale uit zichzelf te halen, is het door de focus op uitkomstengelijkheid getransformeerd naar een systeem waarin iedereen moet kunnen meekomen, zelfs als dit ten koste gaat van vakkennis en individuele ontwikkeling. Het onderwijs is een vangnet geworden waar persoonlijke inzet van de leerling nauwelijks nog relevant lijkt. Na dertig jaar hebben we nu een volledige generatie die niet gewend is voor zichzelf te denken, maar wel verwacht dat alles op een presenteerblaadje wordt aangereikt. Herkenbaar?
2. Degradatie van het Leraarschap
De hervormingen degradeerden ook het vakmanschap van de leraar. Beleidsmakers introduceerden gestandaardiseerde onderwijspakketten en toetsmethodes, die bedoeld waren om resultaten ‘controleerbaar’ te maken. Dit had tot gevolg dat de leraar steeds minder ruimte had om lesinhoud aan te passen aan de behoeften van zijn of haar leerlingen. In plaats van inspirerende kennisoverdragers werden leraren gereduceerd tot uitvoerders van een vastgelegd lesmateriaal, met weinig ruimte om hun eigen expertise in te brengen.
Ontevreden met de gang van zaken hebben leraren in grote getale het onderwijsveld verlaten. Zij zijn opgevolgd door een nieuwe generatie docenten die zelf in dit verzwakte systeem is opgeleid. Zo is een vicieuze cirkel ontstaan waarin iedere nieuwe generatie leraren minder vakkennis heeft dan de vorige en steeds minder in staat is om analytische en kritische vaardigheden over te dragen.
3. Toetsen boven kennis
In vrijwel alle westerse landen is toetsing het dominante middel geworden om onderwijsprestaties te meten. Politieke doelen en prestatie-indicatoren bepalen nog altijd voor een groot deel wat leerlingen leren. Scholen worden tegenwoordig afgerekend op het aantal leerlingen dat bepaalde streefcijfers haalt, niet op de kennis die ze overdragen. Omdat scholen beoordeeld worden op sociaaleconomische indicatoren, verschuift de focus steeds verder van vakinhoud naar het behalen van politieke doelstellingen.
Deze nadruk op streefcijfers zegt niets over daadwerkelijke leerwinst en nog minder over het intellectuele niveau van de leerling. Integendeel, het heeft ervoor gezorgd dat diploma’s fors aan waarde hebben ingeboet en prestaties in het onderwijs steeds minder betrouwbaar zijn als graadmeter van kennis en kunde. Hierdoor heeft het Westen inmiddels een overvloed aan zogenaamd ‘hoogopgeleiden’, maar zijn slechts weinigen in staat om de complexiteit van de moderne wereld te doorgronden of bij te dragen aan innovatie. Tegelijkertijd kampen vakgebieden zoals zorg, techniek en ICT met schreeuwende tekorten aan vakmensen.
4. Burgerschap en ideologie boven basisvaardigheden
De afgelopen decennia is de focus in het onderwijs verschoven van basisvaardigheden zoals lezen, schrijven en rekenen naar burgerschap en ideologische onderwerpen. In plaats van kinderen voor te bereiden op een wereld met een diversiteit aan meningen en ideeën, krijgen ze een curriculum voorgeschoteld waarin thema’s als duurzaamheid en sociale rechtvaardigheid centraal staan, maar wel op een dermate eenzijdige manier die hen niet uitdaagt om kritisch te denken of meerdere perspectieven te onderzoeken.
Deze benadering reduceert leerlingen tot passieve consumenten van meningen in plaats van kritische, zelfstandige denkers. Het resultaat is een generatie die, na jaren van onderwijs, de basisvaardigheden niet voldoende beheerst en vooral leert te denken wat anderen willen dat zij denken. Het onderwijs, ooit een plek voor intellectuele en persoonlijke ontwikkeling, is veranderd in een middel voor sociale programmering. In plaats van kinderen voor te bereiden op complexiteit, zelfstandigheid en creativiteit, produceert het huidige systeem volwassenen die niet gewend zijn verantwoordelijkheid te nemen of buiten de gebaande paden te denken – met volledige stagnatie van onze samenleving en economie als gevolg.
Conclusie
In dit eerste artikel heb ik de achtergronden van onze onderwijsachteruitgang belicht en de impact die dit heeft op onze jeugd, waarbij kritisch denken, eigen verantwoordelijkheid en de drang om te excelleren steeds verder zijn verdwenen. Er valt uiteraard nog veel meer over dit onderwerp te zeggen, maar ik ben slechts een oplettende schrijfster, geen specialist. Toch kunnen we niet om de invloed heen die deze onderwijsachteruitgang heeft op het functioneren van onze samenleving. In het volgende deel van deze serie ga ik dieper in op de gevolgen van deze achteruitgang. Wat gebeurt er wanneer een generatie die is grootgebracht met verlaagde normen en voorgekauwde ideeën wordt geconfronteerd met de uitdagingen van de echte wereld? Hoe vergaat het een samenleving als haar inwoners niet langer de middelen hebben om te innoveren, kritische vragen te stellen of de complexiteit van hun eigen omgeving te doorgronden? Ik vrees dat de gevolgen groter – en verontrustender – zijn dan we ons nu realiseren.
Bent u het eens met mijn werk? Dan zou ik het geweldig vinden als u mij helpt een groter publiek te bereiken door mijn artikelen te delen. Wilt u mijn initiatief steunen, koop dan vooral mijn boek Curlingkinderen en steun mijn missie om zoveel mogelijk mensen te inspireren de regie over hun leven weer in eigen hand te nemen!
Als u zich nu inschrijft, ontvangt u gratis het eerste hoofdstuk in uw inbox!