Wijnand Nuijen, Schipbreuk op een rotsachtige kust, ca. 1837, Rijksmuseum Amsterdam.

Woord vooraf
Dit is een lang artikel geworden, eigenlijk zijn het er twee. Ik wilde het zo vlak voor het einde niet nog eens opsplitsen en de opbouw is nodig om het slot te laten landen.

De komende maanden ga ik mijn overvolle bureau opruimen, de Engelse indoctrinatieserie afmaken, nadenken over een nieuw onderwerp en wat rust nemen. In september ben ik er weer. Voor nu wens ik u een fijne zomer en veel leesplezier met deze extra dikke zomeruitgave.

Oh, hadden we maar

We zagen de globalisering aankomen en wij dachten de Silicon Valley van Europa te worden. In plaats daarvan werden we een papierfabriek. Dat is niet te herleiden naar een enkele keuze, maar naar een patroon van besluiten dat Nederland steeds verder in het nauw heeft gedreven. Een patroon dat ook nu, terwijl u dit leest, gewoon doorgaat. Want we hadden ook andere keuzes kunnen maken.

We hadden kunnen investeren in hoogwaardige technische dienstverlening rond een industriële kern, in plaats van de industrie af te schalen en de vakopleidingen zo te theoretiseren dat er geen vakmensen meer uit komen. We hadden onderwijs kunnen bouwen dat kennis overdraagt en zelfstandig denken bevordert, in plaats van het op te offeren aan uitkomstengelijkheid. We hadden op zorg, energie, post en vervoer eigen regie kunnen houden, in plaats van te privatiseren en er een woud van regels en toezichthouders omheen te bouwen dat duurder is en slechter werkt dan wat het verving. We hadden onze gasbaten kunnen reserveren voor de toekomst en voor de Groningers, in plaats van ze op te maken via de lopende begroting. We hadden kerncentrales kunnen bouwen, in plaats van windmolenparken die stilstaan op zinderende dagen zonder een zuchtje wind. We hadden onze kleine boeren kunnen helpen verduurzamen, in plaats van ze onder hoge concurrentie zelf op te laten draaien voor milieunormen. Juist daaruit kwamen de megastallen voort die nu voor problemen zorgen. En we hadden onze autonomie op asiel, handel, landbouw, visserij en monetair beleid kunnen behouden, in plaats van overal onze handtekening te zetten tot er nauwelijks iets overbleef waar we zelf nog over gaan.

In al deze gevallen was de kennis aanwezig. De risico’s werden uitgesproken door mensen die er werkelijk verstand van hadden en even consequent genegeerd door de leiders die wij hadden gekozen. Want achter elke beslissing lag een luxe overtuiging die zwaarder woog dan de kennis op tafel: we zijn allemaal gelijk, lage beroepen zijn minderwaardig, de markt kan het beter regelen, een eensgezind Europa brengt vrede, groen is altijd beter en ons eten halen we goedkoper en duurzamer uit het buitenland. Het is dus geen pech geweest dat het zo is gelopen. Het is wat er gebeurt wanneer mensen beslissen over complexe zaken die ze niet begrijpen, in de stellige overtuiging dat zij het beste weten wat goed is voor het land.

De vloek van de democratie

Op zee vaart een schip. De kapitein is groter en sterker dan iedereen aan boord, maar hij is slechtziend, hardhorend en heeft niet veel kennis van navigatie. Op het dek vechten de zeelui om het roer. Ze zijn allemaal van mening dat ze het recht hebben om aan het roer te staan, ook al heeft geen van hen de kunst van het navigeren geleerd, kunnen ze geen leermeester aanwijzen en ook niet de periode waarin zij deze kennis verkregen zouden hebben. Sterker nog, ze stellen dat het vak niet geleerd kan worden en dreigen eenieder die het tegendeel beweert aan stukken te hakken.

De zeelui verdringen zich om de kapitein en smeken en bidden hem om het roer aan hen toe te vertrouwen. Als anderen op enig moment de voorkeur krijgen, doden ze de anderen of gooien hen overboord. De kapitein zelf wordt dronken gevoerd en gedrogeerd tot hij niet meer weet wat er gebeurt. Dan nemen de zeelui de macht over en terwijl het schip stuurloos voortvaart, plunderen ze de voorraden van het schip, drinken zich vol en houden een feestmaal. Degene die het beste de kapitein kon misleiden of overmeesteren, wordt geprezen als de grootste en bekwaamste stuurman. De echte stuurman, die de seizoenen kent, de hemel, de wind en de sterren bestudeert, wordt beschimpt en weggezet als nutteloze sterrenkijker.

Dit 2.400 jaar oude verhaal is afkomstig van Plato en komt uit De Republiek boek 6. Plato leefde ten tijde van de val van de eerste democratie, waar Athene ten onder ging omdat het achter elkaar leiders koos die de stad van de ene catastrofe in de andere stortte. De grote, sterke maar slechthorende en slechtziende kapitein zijn wij, de zeelui de politici en de weggehoonde stuurman de werkelijk bekwamen in dit land.

Het idee erachter is dat een democratie niet selecteert op het vermogen om een land te besturen, maar op het vermogen om verkiezingen te winnen. Dat zijn twee verschillende vaardigheden. Besturen vereist kennis van economie, recht, geschiedenis en het vermogen om complexe systemen te doorgronden en op de langere termijn te denken. Maar om verkiezingen te winnen moet je vooral op camera overtuigend overkomen, complexe zaken reduceren tot stevige oneliners en mensen vertellen wat ze willen horen. De verkiezingswinnaar is dan ook zelden degene die het land het best kan besturen. Het is degene met het mooiste verhaal, hoe onwaarschijnlijk de uitvoering ook.

Politici zijn dan ook niet dom. Ze zijn vaak hoogopgeleid, scherpzinnig en welbespraakt. Maar ze worden geselecteerd om stemmen te winnen. Ze projecteren autoriteit waar ze geen kennis hebben en bieden simpele oplossingen voor problemen die ze niet doorgronden. Bovenal weten ze niet wat ze niet weten en dat maakt ze volgens Plato het gevaarlijkste type leider dat een samenleving kan voortbrengen: niet kwaadaardig, maar onbekwaam met de overtuiging dat zij het beter weten.

Precies dat type leider, zo waarschuwt Plato, voert een democratie naar tirannie. Slechte besluiten stapelen zich op en opeenvolgende crises putten het volk uit. Op dat moment stapt een sterke man naar voren die belooft de orde te herstellen. Het volk geeft moe van de chaos vrijwillig de macht uit handen en daarmee de vrijheid die het onder de democratie kende.

Share

De boot die Nederland heet

In de afgelopen vijfendertig jaar hebben de partijen VVD, CDA, PvdA, D66, ChristenUnie en de PVV in wisselende coalities de koers voor Nederland bepaald. In die periode zijn we volledig stuurloos geraakt en op de rotsen gelopen waar opeenvolgende crises nu als golven over ons heen slaan.

Het kabinet Lubbers III legde begin jaren ‘90 de fundamenten. Onder Nederlands voorzitterschap werd in 1992 het Verdrag van Maastricht getekend, waarmee we met een pennenstreek onze autonomie op asiel, handel, landbouw, visserij en monetair beleid opgaven. Ook voerden zij de basisvorming in, wat het startpunt bleek van de onherstelbare beschadiging van ons onderwijs. Onder de Paarse kabinetten werden in de jaren ’90 onze post, telefonie, openbaar vervoer en energie geprivatiseerd, het onderwijs verder uitgekleed en de euro ingevoerd. Onder de Balkenende-kabinetten werd marktwerking in de zorg ingevoerd, werd de per referendum afgewezen Europese grondwet via het Verdrag van Lissabon alsnog door de achterdeur binnengeschoven en de kredietcrisis afgekocht door zwaar op de schatkist te leunen. En onder de Rutte kabinetten is vervolgens jarenlang ongekend bezuinigd zonder structureel te hervormen, kreeg het onderwijs met de introductie van inclusief onderwijs de nekslag, werden veel rijkstaken zonder extra geld gedecentraliseerd naar gemeenten en het Groninger gasveld gesloten. Bij elk van deze besluiten is uitvoerig gewaarschuwd voor de risico’s. Tezamen hebben ze ertoe geleid dat Nederland onbestuurbaar is geraakt, veel overheidsinstellingen onder niveau functioneren en wij daar allemaal de gevolgen van dragen.

Met name de Rutte-kabinetten zijn veelzeggend voor waar we nu staan. Rutte is de langst zittende premier ooit, maar bijna een kwart van zijn regeerperiode regeerde hij demissionair. Juist in die periodes vielen de besluiten met de zwaarste gevolgen zoals het via een noodwet invoeren van een avondklok. Rutte III viel begin 2021 over de kinderopvangtoeslagaffaire, regeerde daarna 360 dagen zonder mandaat door, om vervolgens met exact dezelfde coalitiepartijen terug te keren als Rutte IV.

Rutte IV regeerde vervolgens anderhalf jaar, viel over asiel en regeerde daarna 361 dagen door. In die periode werd de Spreidingswet er demissionair doorheen geloodst en tekende Rutte persoonlijk een veiligheidsovereenkomst die Nederland verplicht voor tien jaar militaire steun aan Oekraïne te leveren, vlak voordat hij naar de NAVO vertrok om daar de nieuwe secretaris-generaal te worden.

De zeelui van Plato vechten om het roer, maar wie er ook overboord gaat, het roer laten ze nooit los. Dat zien we terug in de selectie van onze roergangers die in toenemende mate geen kennis en ervaring hebben van het departement dat ze besturen. Neem bijvoorbeeld Hugo de Jonge die als oud basisschoolleraar in Rutte III werd aangesteld om de Coronacrisis in goede banen te leiden, diezelfde crisis waar nu openbare verhoren over plaatsvinden. Toen dat volledig was mislukt mocht hij onder Rutte IV als minister van Volkshuisvesting de wooncrisis aanpakken. Ook niet gelukt. Of Sigrid Kaag die als Arabiste met een diplomatieke achtergrond minister van Financiën werd en onder wiens leiding de begrotingstekorten en staatsschuld naar nieuwe hoogten stegen.1 Of Dilan Yesilgöz, die nu de vijfde minister van Defensie op rij is zonder enige defensieachtergrond, nadat zij in het vorige kabinet al een onbekwame minister van Justitie was.

Van een piloot eisen we dat die eerst leert vliegen in een simulator voor hij met een passagiersvliegtuig de lucht in mag. Een chirurg moet eerst leren snijden op kadavers, voor hij een mens mag opereren. Zelf een kapster leert eerst knippen op een pop voor zij aan uw haren mag komen. Maar wie een ministerie bestuurt, wie beslist over uw belastinggeld, uw veiligheid, uw zorg, uw huis en uw toekomst, hoeft van dat alles geen kennis te hebben. Daar geldt alleen de kennis om op een verkiesbare plek terecht te komen, wat veel meer draait om profilering, partijdiscipline en aanwezigheid bij netwerkborrels.

Toch bepaalt uiteindelijk de kapitein wie aan het roer staat en die kapitein zijn wij. Wij kiezen elke vier jaar dezelfde roergangers en zijn vervolgens verbitterd dat er niets verandert. Neem bijvoorbeeld de VVD, die al 32 jaar op één kabinet na steevast onderdeel uitmaakt van de coalitie. Elke campagne beloven zij minder overheid, lagere lasten en strenger asielbeleid. Elke regeerperiode hebben ze exact het tegenovergestelde geleverd. Er is geen andere partij die zoveel kiezersbedrog heeft gepleegd als de VVD, die bij de laatste verkiezingen nog altijd 22 zetels verkreeg, ‘want waar moet fatsoenlijk rechts anders op stemmen?’

Of de PVV, die na de blamage van Schoof-I waar ze zelf evenveel aan de puinhopen hebben bijgedragen, nog steeds 26 zetels kreeg, ‘want welke partij gaat anders de asielinstroom indammen?’ Of D66, die de grootste partij werd na de duurste verkiezingscampagne ooit. Een campagne gevoerd op basis van beloftes waarvan op voorhand overduidelijk was dat ze nooit zouden worden ingelost ‘maar het klonk zo mooi.’ Of het CDA, dat een inhoudsloze campagne voer op fatsoen en daarmee kon opklimmen naar 18 zetels. Of PvdA-GroenLinks die hun compleet onrealistische campagne omhulde met populaire slogans, twintig zetels.

De realiteit is dat we niet kiezen voor deskundigheid en ervaring. We kiezen voor wie ons met gladde praatjes het beste weet te bedwelmen. De kapitein die Nederland heet is laveloos.

De prijs van comfort

Sinds de Tweede Wereldoorlog en de wederopbouw leven wij al drie generaties in comfort. We hebben voor elke tegenslag een regeling, of het nu werkloosheid, arbeidsongeschiktheid, ouderdom, zorg of bijstand betreft, aangevuld met een waaier aan toeslagen voor wie de eindjes anders niet aan elkaar kan knopen. Wat vroeger een gunst was die via familie, kerk, vereniging of buurt moest worden verkregen, is een recht geworden waar eenieder aanspraak op kan maken.

Enerzijds heeft dat ons een enorme sprong in beschaving gegeven. We hoeven niet meer in onze omgeving te bedelen om hulp, maar kunnen met opgeheven hoofd ons recht bij gemeente, UWV of overheid opeisen. Anderzijds is de staat door alles over te nemen tussen ons in gaan staan. De ontzuiling speelde daarbij een belangrijke rol. Waar katholieken, protestanten, socialisten en liberalen tot eind jaren zestig elk hun eigen scholen, kranten, omroepen en verenigingen hadden, liet de afbrokkeling een gat achter dat niemand miste omdat de overheid het opvulde. We hadden nu immers voor al onze problemen een eigen loket, dus konden we de gemeenschap laten gaan.

In al ons comfort hebben wij ons teruggetrokken tot ons eigen bestaan: huisje, boompje, beestje, kinderen en vakantie. De staat zorgt immers voor schoongeveegde straten, voor thuiszorg voor onze oude moeder, voor een wijkconsulent voor onze eenzame buurman en voor een rechtbank voor onze burenruzies. Ligt er een stoeptegel scheef, dan bellen we de gemeente. Hebben we geluidsoverlast, dan bellen we de politie. Zien we een verwaarloosd kind, dan bellen we Jeugdzorg. En elk hulpmiddel moet via de WMO komen, ook als we het prima zelf kunnen betalen.

Ons vrijwilligerswerk beperkt zich tot de sportactiviteiten van onze kinderen en ons burgerschap tot een rondje langs de stembus. Onze betrokkenheid bij onze omgeving is verwaterd tot onverschilligheid. Zolang het ons niet aangaat, moet een ander het maar oplossen. We leven niet meer samen, maar langs elkaar heen.

Het nadeel van comfort is dat het zo snel went dat we niet merken wat het met ons doet (de beruchte comfortzone). Wie gegarandeerd een uitkomst krijgt, heeft geen reden meer om te begrijpen hoe die tot stand komt. Waarom zou je willen weten waar je belastinggeld aan wordt besteed, welke wetten er door de Kamer glippen of wat de gemeenteraad volgende week besluit, als je er niet direct last van hebt? Comfort maakt ons tot afnemers van een dienst en wie niets hoeft te leveren, verleert snel hoe dat moet.

Tegelijkertijd zijn we verleerd om te leven met onzekerheid. Drie generaties die zonder werkelijke beproevingen zijn opgegroeid, zien tegenslag niet langer als iets om zelf te doorstaan, maar als een onhoudbare toestand die zo snel mogelijk verholpen moet worden. Bij elke tegenvaller kijken we naar de overheid die ons moet beschermen. Maar een overheid die alles moet garanderen, moet ook alles kunnen beheersen. Zekerheid zonder controle bestaat namelijk niet. Door steeds meer eigen verantwoordelijkheid in te ruilen voor zekerheid, hebben we ook steeds meer vrijheid en autonomie opgegeven. Het gevolg is niet alleen dat we bijna niets meer zelf kunnen oplossen, maar dat we, zelfs als zouden we het willen, bij elke stap de overheid op ons pad vinden.

Nu de overheid steeds zichtbaarder tekortschiet en onze roergangers charlatans blijken, ontdekken we dat we het tij niet meer kunnen keren. Niet in ons eentje, want in al ons comfort zijn we onze zelfredzaamheid verleerd. Maar ook niet samen, want we zijn niet betrokken bij de mensen om ons heen. Onze buurvrouw drie deuren verderop kennen we hooguit van gezicht en dat de lokale ondernemer wel wat steun kunnen gebruiken gaat volledig langs ons heen.

In plaats daarvan strijden we voor diversiteit en inclusie, marcheren we voor de Palestijnen en blokkeren we de snelwegen om het klimaat te redden.

Subscribe now

Het moeras van het morele gelijk

Er bestaat zoiets als de vloek van alles hebben. Wie elke dag moet vechten voor brood op de plank en een dak boven zijn hoofd, heeft geen ruimte voor iets anders. Maar bij wie niets meer te vrezen heeft, bij wie de rekeningen betaald zijn en de toekomst verzekerd, ontstaat een leegte en behoefte aan betekenis: de behoefte om ertoe te doen, om ergens voor te staan of om een goed mens te zijn. Die behoefte gaat op zoek naar een bestemming en vindt die in de goede zaak.

Het aantrekkelijke van de goede zaak is dat er altijd wel iets is om voor te strijden. Wie strijdt om een probleem op te lossen, is klaar als het probleem is opgelost. Maar wie strijdt om een goed mens te zijn, zal altijd iets nodig hebben om voor te strijden. De goede zaak is dan niet langer het doel, maar een middel om het eigen leven betekenis te geven. Daar verandert de goede zaak in een moeras van moreel gelijk. Probleemoplossing wordt secundair. In plaats daarvan worden bij elke oplossing de doelpaaltjes verschoven en nieuwe strijdfronten geopend. Een morele strijd kent dan ook geen eindpunt. Hoe meer er wordt rechtgezet, hoe harder de roep dat het niet genoeg is.

Anno 2026 is Nederland een van de meest geëmancipeerde samenlevingen ter wereld. Sinds de Algemene wet gelijke behandeling van 1994 is iedereen gelijk voor de wet, ongeacht geslacht, ras, geloof of geaardheid en is discriminatie verboden. Daarmee was juridisch de strijd tegen ongelijkheid beslecht en werd de morele strijd voor gelijke uitkomsten geopend. Vrouwen wezen op de ongecorrigeerde loonkloof en het glazen plafond als bewijs dat zij nog steeds ongelijk werden behandeld. Nu er een ingroeiquotum geldt voor de raden van commissarissen van beursgenoteerde bedrijven, is de klacht dat vrouwen te veel zorgtaken dragen voor de kinderen waar ze zelf voor hebben gekozen. De antiracismebeweging wees op kansenongelijkheid in het onderwijs en ondervertegenwoordiging bij de overheid. Nu er overal diversiteitsbeleid is ingevoerd en een antiracismecoördinator is aangesteld, is de klacht dat het racisme institutioneel is. De identiteitsbeweging wees op het keurslijf van man en vrouw, het ontbreken van een X in het paspoort en het gebrek aan genderneutrale toiletten en taal. Nu genderidentiteit wordt beschermd, een X op officiële documenten mogelijk is gemaakt, steeds meer toiletten genderneutraal worden en de overheid inclusieve taal voorschrijft, is de klacht dat anderen niet de gewenste voornaamwoorden gebruiken. De moslimgemeenschap wees op discriminatie op de arbeidsmarkt, lagere schooladviezen en het verbod op hoofddeksels in openbare functies. Nu die drempels grotendeels zijn weggenomen, is het aantal klachten over islamofobie hoger dan ooit.

Bij elke overwinning verschuift de maatstaf, zodat er altijd iets te bevechten blijft. Maar juist waar de klacht gaat over gevoel, is geen tegenspraak mogelijk. Zo wordt elke kritiek op genderidentiteit transfoob, elke opmerking over Islam islamofobie en elke bedenking tegen een aanstelling op basis van geslacht of etniciteit xenofoob. Grenzeloze empathie heeft de plaats ingenomen van realistische oplossingen en waar empathie de maatstaf is, is genoeg nooit genoeg.

Wat we de laatste jaren zien is dat de verschillende bewegingen versmelten. We zien het in de pride-vlag waar ras, genderidentiteit en seksuele geaardheid samenkomen op één doek die vervolgens vol trots op een klimaatdemonstratie wordt gedragen. We zien het aan Extinction Rebellion die tijdens de NAVO-top vorig jaar weer voor onrust zorgde op de A12. Niet om te protesteren over de rol van de NAVO in de oorlog in Oekraïne, maar tegen klimaatverandering, tegen de situatie in GAZA, tegen racisme en tegen fascisme. En juist daar waar het hardst wordt geschreeuwd, weten we het minst.

The Fog of War

De mist rondom een oorlog wijst naar het fenomeen dat in een oorlog waarheid en transparantie als eerste sneuvelen. Beide kampen maken hevig gebruik van propaganda en andere technieken om de steun van de eigen bevolking te behouden en die van de andere bevolking te demoraliseren. Dat gebeurt in elk conflict.

Momenteel spelen er twee conflicten die in Nederland de gemoederen bezighouden. Het ene conflict speelt zich af tussen Israël en Gaza en functioneert in het Westen als een splijtzwam. Juist in dit conflict is de mist zo dik dat we er vrijwel niets van weten. Er is nauwelijks onafhankelijke verslaggeving ter plaatse, internationale journalisten en hulporganisaties wordt de toegang geweigerd en inmiddels zijn tientallen journalisten gedood. Wat naar buiten komt, is enerzijds wat Israël naar buiten laat komen en anderzijds satellietbeelden en wat aan persoonlijke verhalen uit het hermetisch afgesloten Gaza ontsnapt. Geen van beide is onafhankelijk te verifiëren en ze spreken elkaar zo tegen dat een genuanceerd, feitelijk onderbouwd verhaal volledig ontbreekt. En juist hier kiezen we kamp, is het conflict aan beide kanten versmolten met onze identiteit en schreeuwen we het hardst om rechtvaardigheid over een conflict waar wij niet rechtstreeks bij betrokken zijn.

Tegelijkertijd woedt er dichtbij al viereneenhalf jaar een conflict waar wij wel rechtstreeks aandeel in hebben, waar maandelijks duizenden soldaten sneuvelen in een oorlog die met ons belastinggeld wordt gefinancierd en waarvoor het Westen de wapens en inlichtingen levert. Dat conflict is momenteel enorm aan het escaleren. Waar de Westerse media het consequent hebben over Oekraïne dat de oorlog in zijn voordeel heeft weten te keren, is daar op de frontlinie geen sprake van. Dat vermeende voordeel bestaat er vooral uit dat Oekraïne al maandenlang met Britse Storm Shadow-raketten en bijbehorende inlichtingen aanvallen uitvoert op raffinaderijen en fabrieken diep in Rusland. In Duitsland draaien inmiddels fabrieken die met overheidsgeld drones voor Oekraïne produceren. Ook staat de volgende ronde Westerse sancties alweer opgelijnd. Europa bemoeit zich steeds intensiever en directer met de oorlog en Rusland weet dat. Het land heeft al gesteld dat de Westerse wapenleveranties, inlichtingen en doelaanwijzing neerkomen op directe deelname van de NAVO aan de oorlog en waarschuwt openlijk dat verdere escalatie kan omslaan in de inzet van kernwapens. Onze Europese leiders lachen dat weg en denken Rusland met militaire en financiële druk naar de onderhandelingstafel te dwingen, waar ze een vrede in hun eigen voordeel kunnen afdwingen.

De realiteit is anders. Rusland is een nucleaire grootmacht met ongeveer 5.500 kernkoppen die het conflict met Oekraïne als existentieel beschouwt. Zo’n land laat zich niet militair verslaan en al helemaal niet naar een onderhandelingstafel dwingen. Dat betekent dat het risico op nucleaire escalatie reëel is, los van de vraag of Rusland wel of niet klaar is voor een oorlog met ons. Met 5.500 kernkoppen zijn ze dat allang. En voor wie denkt dat we veilig zijn omdat de VS ons met een beroep op artikel 5 wel weer uit de brand komen redden: door de Iran-oorlog zijn de Amerikaanse voorraden vrijwel uitgeput en is een begin gemaakt met het terugtrekken van Amerikaanse soldaten. De VS blijven Oekraïne op onze kosten van wapens voorzien en inlichtingen delen, maar doen dat alleen omdat een verzwakt Rusland hun eigen belangen dient. Onze leiders doen nu alsof de Amerikanen na de laatste G7 weer aan onze zijde zijn, terwijl diezelfde Amerikanen al hebben laten weten dat als het werkelijk tot oorlog met Rusland komt, Europa het zelf mag opknappen.

En hier, voor het enige gevaar dat ons werkelijk raakt, gaat niemand de straat op.

Share

Het einde van de doodlopende weg

Zo de beste stuurlui aan wal staan, zo stroomt onze sociale media over van de mensen die precies weten hoe het zit. Ze schreeuwen en schelden, oordelen en verwijten, allemaal vanuit de illusie dat zij de feiten kennen en namens de stille meerderheid praten. Tegelijkertijd wordt die stille meerderheid nooit wat gevraagd en als dat wel zou gebeuren, zou het antwoord nog wel eens tegen kunnen vallen. De zwijgende meerderheid is dan ook geen stille bondgenoot, maar een spiegel waarin eenieder zijn eigen gelijk terugziet.

Wie zich op de stille meerderheid beroept, neemt aan dat die meerderheid instemt en klaarstaat om te ontwaken als het moment daar is. Maar instemmen en klaarstaan veronderstellen een betrokkenheid die er in de praktijk niet is. Wat we eerder zien is een toename van onverschilligheid en apathie. Het is dan ook realistischer om aan te nemen dat sprake is van een groeiende groep afhakers: mensen die niet meer weten welke informatie ze nog kunnen vertrouwen, murw zijn geworden van de respectloze en toxische wijze waarmee we elkaar bejegenen en daarom de zaal hebben verlaten.

Die toxiciteit is een direct gevolg van het samensmelten van onze mening met onze identiteit. Een persoon met een afwijkende mening is niet langer iemand met wie we in gesprek gaan om ons eigen wereldbeeld te verbreden, maar een tegenstander wiens motieven eerst verdacht zijn, dan slecht en uiteindelijk zo kwaadaardig dat hij bestreden moet worden. En we doen het allemaal! Allemaal kennen we onszelf de beste bedoelingen toe en de ander de slechtste en allemaal vergoelijken we ons eigen gedrag terwijl we op onze achterste poten staan als onze ‘vijanden’ hetzelfde doen. Zo wordt elk meningsverschil een gevecht tussen goed en kwaad en mag elk middel ingezet worden om ons doel te bereiken.

Deze status is het eindpunt van elke samenleving. Een volk dat zichzelf heeft opgedeeld in kampen is geen volk dat nog een gezamenlijke koers kan bepalen. Dat is waar we nu staan. Nederland is op vrijwel elk onderwerp verdeeld, het vertrouwen in overheid en media is historisch laag en er is geen zicht op herstel. Wie het zich kan veroorloven vertrekt en wie blijft ziet zijn vermogen en toekomstperspectief verdampen. Plato waarschuwde al dat op zo’n moment een sterke leider naar voren stapt om de orde te herstellen en het uitgeputte volk op dat moment vrijwillig de macht overdraagt. Die leider is vandaag de dag niet één charismatisch persoon. Het is de technocratische EU die ons orde en stabiliteit belooft als we maar ons laatste stukje autonomie, ons vetorecht, opgeven. En onze vrijwillig gekozen nieuwe premier vindt dat een goede zaak.

Wat niemand wil horen, maar wel moet weten

In een democratie mag het volk zijn eigen leiders kiezen en we hebben hierboven gelezen waar dat toe kan leiden. Dat betekent niet dat andere regeringsvormen zoals dictatuur, oligarchie, autocratie, of een militair of communistisch bewind beter zijn. Dat zijn ze niet. Maar een functionerende democratie vraagt wel kennis en betrokkenheid. Een volk dat begrijpt wat nodig is en zich verantwoordelijk voelt voor het geheel, kan goede leiders aanwijzen. Een volk dat de kennis en betrokkenheid uitbesteedt, verandert in Plato’s slechtziende en hardhorende kapitein die de luidste stuurman kiest.

Plato’s oplossing was de koning-filosoof: de verlichte alleenheerser die na jaren van studie begrijpt hoe landbestuur werkt, wat het nodig heeft en zich compleet onbaatzuchtig ten dienste stelt van het volk. De praktijk is dat verlichte alleenheersers vaak veranderen in tirannieke despoten en zie er dan nog maar eens van af te komen. Door de geschiedenis heen is telkens gebleken dat een volk het meest gedijt en de meeste voorspoed kent bij vrijheid en dan blijft democratie de beste vorm.

Inmiddels leven wij alleen nog op papier in een democratie. We mogen een hobbeltje naar de stembus maken en daar houdt onze invloed wel op. Onze samenleving is sterk technocratisch ingericht, de verplichtingen zijn hoog en het volk uit elkaar gespeeld, murw en apathisch. De verleiding is dan sterk om de eigen schaapjes op het droge te krijgen: spreiden van vermogen, een eigen generator, moestuin achter het huis, voorraden in de kelder. Individuele zelfredzaamheid waar boeken over zijn volgeschreven. Maar individuele zelfredzaamheid behoudt dezelfde reflex die ons in de huidige situatie heeft doen belanden: ieder voor zich en de staat voor ons allen.

De kansen liggen ergens anders. Die liggen in herstel van wat we door de jaren zijn kwijtgeraakt: onze gemeenschap en ons vermogen om elkaar als mens te zien, juist als we het niet met elkaar eens zijn. Ironisch genoeg zijn het juist deze kansen die bij velen van ons de meeste weerstand zullen opwekken, omdat het ons vraagt om onze scherpe tongen in te binden, uit onze bubbels te stappen en ons morele gelijk op te geven. Precies die gereedschappen waarmee wij onszelf zo lang voor de gek hebben gehouden dat wij de goede mensen zijn en die anderen slecht.

Herstel vraagt namelijk om een compleet andere houding dan die wij tegen elkaar tentoonspreiden en dat begint bij onszelf. Want staan we er wel eens bij stil dat we misschien ook géén gelijk kunnen hebben? Dat ook wij misleid kunnen worden door halve waarheden en ons kunnen vergissen? Dat onze morele zekerheid een emotie is en geen bewijs? Zouden wij kunnen accepteren dat de groepen waar wij ons nu zo volmondig achter scharen en met hand en tand verdedigen, er ook náást kunnen zitten? Hoeveel van onze oordeelsvorming wordt bepaald door de bubbels waarin we ons begeven? En zijn wij zelf überhaupt nog in staat om onze oordeelsvorming bij te stellen? Zou ik zo behandeld willen worden als hoe ik nu met anderen omga die het niet met mij eens zijn? En kan alles wat ik doe of aanhang in zijn algemeenheid als ‘goed’ worden beschouwd, of moet ik dan al snel gedragingen gaan verontschuldigen met ‘ja maar, want zij…’?

Vragen als deze roepen op tot bescheidenheid. Dat we niet alles zelf kunnen doorzien en de ander nodig hebben om ons scherp te houden. Niet die ander die ons bevestigt in ons gelijk en ons comfortabel in slaap sust, maar juist die ander die wijst op onze onvolkomenheden en gaten in onze redenering. Die onze kwaliteiten verhoogt in plaats van ze op middelmatigheid vast te pinnen. Alleen door wrijving ontstaat glans en wrijving betekent moeite doen. Het is precies die kwaliteit van moeite doen die we zijn kwijtgeraakt.

De mens die deze vragen eerlijk kan beantwoorden, wordt vanzelf bescheiden en vanuit die bescheidenheid ontstaat hernieuwd respect. Respect door de ander te blijven behandelen zoals u zelf behandeld wilt worden en door naar zijn beweegredenen te vragen in plaats van er meteen uw oordeel op te plakken. Het is de keuze voor realisme boven gevoel en voor wat ons verbindt boven de warme roes van het morele gelijk dat ons steeds weer tegenover elkaar plaatst.

Juist in een hoogontwikkeld land als Nederland dat drie generaties weinig tegenslag heeft ervaren, is deze houding het moeilijkst op te brengen. Hoogopgeleiden die domme dingen doen, zijn namelijk zelf niet dom. Zij zijn er wel veel beter in om te rationaliseren wat ze niet behoren te betwijfelen. Ze filteren de feiten die hun overtuiging steunen en laten de rest weg, vooral wanneer die komt van mensen of partijen die bij voorbaat verdacht zijn. Wat hen drijft is niet domheid maar de zekerheid aan de goede kant te staan. Wie denkt een goed mens te zijn, twijfelt zelden. En precies dat gebrek aan twijfel maakt de knapste koppen blind.

Pas als we leren anders naar onszelf en elkaar te kijken, ontstaat er weefsel waaruit weer gemeenschap kan ontstaan. Dan blijkt die PVV-buurman waar u nooit een woord mee wisselde een vakman die uw schuur overeind houdt en de Gaza-activiste twee straten verderop iemand die een moestuin uit de grond stampt waar de halve straat van kan eten. Dan repareert de klimaatactivist uw fiets en levert de boer het voedsel als de schappen van de supermarkt leeg blijven. Ieder draagt bij waar hij goed in is, niet omdat ze het overal over eens zijn, maar omdat de som van het geheel groter en belangrijker is dan de mening die hen scheidt.

Dat is geen nostalgie en geen utopie. Het is hoe Nederland groot is geworden in de tijd dat kennis en lokale zeggenschap nog in dezelfde handen lagen. En het is wat we kwijtraakten toen we de zeggenschap over onze levens uitbesteedden aan Den Haag en achterover gingen zitten in de verwachting dat zij voortaan onze problemen wel gingen oplossen. Het terughalen begint dan ook niet in Den Haag, maar bij onszelf, in onze straat en in onze buurt.

Een hechte gemeenschap kent elkaar en kan daardoor niet uit elkaar gespeeld worden, zorgt voor elkaar en kan daardoor niet verleid worden met loze beloftes, lost samen problemen op en kan daardoor niet murw, onverschillig of apathisch worden. Het systeem dat we met elkaar hebben gebouwd, is niet houdbaar om alle redenen die u eerder hebt gelezen. Vroeg of laat stopt dat systeem met leveren. Een straat die alleen uit vreemden bestaat, staat dan met lege handen. Maar een buurt waarin de een kan bouwen, de ander kan verbouwen, de een verstand heeft van stroom en de ander van zorg, heeft een alternatief achter de hand voordat het nodig is. Dat bouwt u niet op het moment dat het misgaat. Dat bouwt u nu, in het echte leven met echte mensen. Want een sterk volk is een sterke kapitein. En een sterke kapitein bepaalt zijn eigen koers.

Tot slot

Ik was ook ooit een Domme Hoogopgeleide, succesvol en zeker van mijzelf omdat ik het zover had geschopt. Pas toen het leven mij hardhandig uit mijn bubbels gooide, leerde ik hoe mijn geest zich door comfort en gebrek aan tegenslag had gesloten. Ironisch genoeg heb ik, door mijn oude leven kwijt te raken, mijn menselijkheid hervonden. Mijn benen doen het niet meer en ik kan niet makkelijk ergens heen, maar ik leef veel vrijer. Ook ben ik in aanzien totaal niet belangrijk meer, maar tegelijkertijd wel onmisbaar geworden voor mijn omgeving.

De komende periode wordt spannend, we zullen gestaag al onze zekerheden kwijtraken en er liggen absoluut vele risico’s op de loer. Maar om toch met een paar clichés te eindigen: na regen komt zonneschijn, bij elke deur die sluit gaat een andere open en waar een wil is, is een weg. Het is mijn oprechte wens dat we die met elkaar kunnen vinden.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Zoekt u nog een lekker laagdrempelig strandboek dat u tussen twee duiken door uitlegt dat diversiteit en deskundigheid echt niet hetzelfde zijn? Dan weet ik wel iets!

Thomas Cole, The Course of Empire: Destruction (1836), New-York Historical Society.

Woord vooraf
Momenteel ben ik weer verschrikkelijk druk met juridische procedures tegen de waarde-onttrekkende industrie en protocolminnende professionals. Hierdoor kom ik er bijna niet aan toe om te schrijven. Ik ga nu wel eerst deze Domme Hoogopgeleiden-serie afmaken, maar het duurt iets langer dan ik zelf ook zou willen.

Dé Nederlander bestaat niet (meer)

Nederland is groot geworden door een specifiek type Nederlander. Afkomstig uit een klein land aan zee, ontwikkelde hij een scherpe koopmansgeest. Hij was van nature open en tolerant omdat handeldrijven, meerdere talen beheersen en vreemde gewoonten accepteren geld opleverden en principes vooral geld kostten. Hij was zeer vakkundig en innovatief. De eeuwenlange strijd tegen het water had van hem een meester gemaakt op gebieden als scheepsbouw, hydraulica en bouwen onder zeeniveau. Het kleine landoppervlak maakte van hem tevens een van de efficiëntste voedselproducenten en wereldwijd een van de grootste voedselexporteurs. Dé Nederlander was een pragmatische ingenieur. Met zijn technische bagage richtte hij zich op wat werkt. Vallen, opstaan en weer doorgaan was zijn levensmotto, net als ‘niet lullen maar poetsen’. Hij was eigenwijs, recht door zee en wars van de hovelingen die in hofstad Den Haag hun brood verdienden met buigen en loze praatjes. Hij kon zelfstandig nadenken en verwachtte dat ook van anderen. Een Spinoza of Erasmus kon in Nederland groot worden omdat vrij en zelfstandig nadenken werd aangemoedigd en dé Nederlander dol was op debatteren. Tot slot was hij diep geworteld in en betrokken bij zijn omgeving. Naast zijn dagelijks werk was hij veelal ook bestuurder bij een van de lokale autoriteiten. Kennis en macht gingen in Nederland lokaal hand in hand. Dat heeft Nederland in de 17e eeuw groot gemaakt en ruim vierhonderd jaar groot gehouden.

Maar die Nederlander bestaat niet meer. Hij is afgeschaft.

Zijn praktische technische vaardigheden zijn ingeruild voor abstracte theoretische kennis. Zijn vermogen om zelf na te denken is ondergeschikt gemaakt aan wat hij hoort te vinden. Zijn werk is uitbesteed aan lagelonenlanden en zijn waarde-creërende baan vervangen door een waarde-onttrekkende. Zijn lokale invloed is overgedragen aan een democratische lege huls binnen de landsgrenzen en een ondemocratisch orgaan daarbuiten. Zijn lokale winkels zijn vervangen door multinationals. Zijn pragmatisme is ingeruild voor luxe overtuigingen en zijn afwijkende mening wordt steeds verder gecensureerd. Door een overmaat aan regels kan hij niet meer innoveren en met torenhoge energieprijzen legt hij het af tegen de rest van de wereld. Dé Nederlander past niet meer in zijn eigen land en vertoeft steeds vaker in het buitenland, waar hij met lede ogen aanziet hoe zijn land is afgebroken tot voorbij het punt van herstel.

Hoe dat zit, gaan we het in dit artikel over hebben.

De val zonder bodem

Stel dat we morgen massaal kiezen voor een politieke partij die herkent dat het zo niet langer gaat. Die de waarde-creërende economie wil herstellen door de vakman terug te halen en het MKB meer ruimte te geven. Die de overheid wil verkleinen door duizenden regels af te schaffen, de lasten te verlagen en de beslissingsmacht weer bij lokale bestuurders te leggen. Kortom, dat we waarlijk gaan krijgen wat we volgens elke peiling al jaren willen.

Dan nog zullen we niet meer op tijd het tij kunnen keren.

1. Geen kalkoen stemt voor Kerst

De grote verbouwing van Nederland is in de afgelopen dertig jaar een van een waarde-creërende naar een waarde-onttrekkende economie geweest. Het is de ambtelijke bestuurslaag die hier het meest van heeft geprofiteerd. Zij maken het beleid en stellen de regels op, zij organiseren toezicht en verantwoording, zij verdelen het geld en zij bepalen derhalve waar de prioriteiten liggen. Wie verwacht dat een klasse met zoveel macht en zoveel belang bij behoud van de status quo zichzelf uit vrije wil zal wegsaneren, komt bedrogen uit.

Dat heeft niet alleen te maken met een persoonlijke onwil, maar wellicht nog meer met het feit dat de realiteit de waarde-onttrekkende klasse niet bereikt. Het onderwijs is met pasklare antwoorden en luxe overtuigingen verworden tot een kweekvijver voor de waarde-onttrekkende economie en de arbeidsmarkt sluit daarbij aan. Realisme is vervangen door waarden, grenzeloze empathie en luxe overtuigingen. Ander stemgedrag beïnvloedt hen niet, want hun macht is daar niet van afhankelijk. En de media corrigeren hen niet, want die maken deel uit van hetzelfde circuit.

Het gevolg is een patroon van keuzes die moreel goed klinken, maar die Nederland materieel verarmen, terwijl de gestelde doelen keer op keer niet worden behaald.

Nadat in 2018 de aardbevingsschade als gevolg van de gaswinning in Groningen niet meer in een la kon verdwijnen, besloot het kabinet Rutte III de gaswinning versneld af te bouwen en onze eigen gaswinning te vervangen met goedkoop Russisch gas. Als Rusland een kleine vier jaar later Oekraïne binnenvalt, valt de Nederlandse toevoer door Europese sancties binnen drie maanden weg. Onze gasprijs vervijfvoudigt, onze industrie krijgt zware klappen en huishoudens zijn direct honderden euro’s per jaar meer kwijt aan energie. Op dat moment is er een solide casus om gaswinning in Groningen beperkt toe te staan, in ieder geval om de eigen bevolking te ontzien. Maar Den Haag beslist anders. Eind 2023 wordt het gasveld definitief gesloten en in april 2024 neemt de Eerste Kamer een wet aan die gaswinning in Groningen definitief verbiedt. Sindsdien worden de gasputten compleet ontoegankelijk gemaakt door ze vol te storten met beton en zijn we afhankelijk van duur Amerikaans LNG, dat met schaliefracking wordt gewonnen en vervoerd met zwaar milieuvervuilende tankers.

Sinds de Raad van State in 2019 de Nederlandse stikstofaanpak verbood, worden duizenden boeren op basis van modelberekeningen en statistische uitstootcijfers gedwongen hun bedrijf te stoppen. Tegelijkertijd ontvangt Tata Steel €2 miljard plus honderden miljoenen per jaar tot 2040 uit het klimaatfonds om te verduurzamen. Dit terwijl Tata aantoonbare gezondheidsschade oplevert in de directe omgeving en met staalslakken op tientallen locaties milieuschade heeft veroorzaakt.

Het Urgenda-arrest uit 2019 dwong tot een drastische CO2-reductie binnen één jaar tijd, met productiebeperkingen voor kolencentrales tot gevolg. Enkele jaren later kwam daar een klimaatfonds bovenop met een pakket aan maatregelen van €28 miljard dat op papier een temperatuurverlaging van 0,000036 graden zou bewerkstelligen. Subsidies vlogen naar zonnepanelen, windmolens, warmtepompen, elektrische auto’s, batterijen en CO2-opslag. Het doel was om Nederland volledig te elektrificeren, maar hierbij is geen acht geslagen op de capaciteit van het stroomnet. Want om al die klimaatmaatregelen effectief te krijgen, moeten er tot 2050 50.000 transformatorhuisjes, honderden hoogspanningsstations en 100.000 kilometer extra kabel bijkomen, in een land waar vanwege stikstofuitstoot slechts mondjesmaat gebouwd mag worden. Door de met subsidie aangeschafte zonnepanelen en elektrische auto’s is het stroomnet zwaar overbelast, staan inmiddels 14.000 bedrijven op de lijst voor een stroomaansluiting en komen daar nu ook huishoudens bij. Maar we blijven wel datacenters accommoderen, terwijl deze inmiddels net zoveel elektriciteit verbruiken als twee miljoen huishoudens en naar verwachting de komende jaren nog in verbruik zullen verdriedubbelen. Tel daarbij op dat onze ‘schone’ energie elders grote gezondheids- en milieuschade veroorzaakt: kobalt uit Congolese mijnen met kinderarbeid, lithium uit Chili en Bolivia met uitgedroogde ecosystemen, zeldzame aardmetalen uit China met zware grond- en watervervuiling én radioactief afval.

En dan te bedenken dat de Nederlandse CO2 uitstoot wereldwijd maar 0,4% is.

Share

2. Wie nu nog wat kan, is vaak al weg

Nederland kent vrijwel geen vakmanschap meer. Dertig jaar lang is theoretisch onderwijs verheerlijkt en zijn vakopleidingen gesloten of uitgekleed. We hebben een chronisch tekort aan elektriciens, installateurs, monteurs en vakmensen in weg- en waterbouw op mbo-niveau en een acuut tekort aan werktuigbouwkundigen, elektrotechnici, mechatronici en civiel ingenieurs op hbo- en wo-niveau. Daar komt nog bij dat op voornoemde vakgebieden ook een tekort aan vakdocenten is. We hebben dus niet alleen een tekort aan vakmensen, we kunnen ze ook niet meer opleiden. En dan wordt duidelijk dat een land dat decennialang zijn vakmensen heeft gedegradeerd tot lagere beroepen, ze niet met een nieuwe beleidsnota kan terugroepen.

Bedrijven vertrekken. Shell, Unilever en DSM hebben inmiddels hun zetel buiten Nederland geplaatst. Vooralsnog zijn de Nederlandse activiteiten van deze bedrijven intact gebleven, maar net als andere bedrijven investeren ze niet meer in Nederland. Alleen al in het Rotterdamse havengebied liggen volgens het Havenbedrijf inmiddels driehonderd projecten stil en de de-industrialisatie is landelijk nog nooit zo hoog geweest. Boskalis verplaatst steeds meer onderdelen naar Abu Dhabi omdat ze hier vrijwel geen kenniswerkers meer kunnen krijgen en ASML is na dreiging met vertrek alleen gebleven nadat het een aanpassing op het expat-belastingregime kreeg. Elk bedrijf noemt dezelfde drie redenen om niet meer in Nederland te investeren: complexe regelgeving, hoge energiekosten en een overvol stroomnet. Drie redenen die direct een gevolg zijn van de beleidskeuzes die we hiervoor hebben gezien.

Boeren vertrekken. Het aantal landbouwbedrijven is in 25 jaar gehalveerd. Een klein deel heeft zich recentelijk vrijwillig laten uitkopen. Het merendeel is gestopt door een cumulatie van regeldruk, lage marges, opvolgingsproblemen en een overheid die elke paar jaar op gemaakte afspraken terugkomt. Nederland offert de eigen voedselzekerheid op en haalt voedsel van duizenden kilometers verderop, waar boeren onder veel lichtere milieunormen werken dan onze eigen boeren krijgen opgelegd. Het milieuprobleem wordt daarmee niet opgelost, alleen verplaatst.

Mensen vertrekken. Vanaf 2010 hebben netto ongeveer 170.000 mensen van Nederlandse afkomst het land verlaten en die uitstroom zet onverminderd door. Maar ook het aantal kennismigranten van buiten de Europese Unie is inmiddels met bijna 40% gedaald als gevolg van complexe regelgeving om in Nederland te kunnen werken. Tegelijkertijd is de asielinstroom sinds 2015 structureel hoog, zijn woningmarkt en sociale voorzieningen volledig vastgelopen en worden geen maatregelen getroffen om daar meer balans in te brengen. We exporteren kapitaal en talent terwijl we tegelijkertijd armoede importeren.

Door alle regels die Nederland nu rijk is, blokkeren we effectief groei en welvaart en krimpt de waarde-creërende economie. Tegelijkertijd groeit de waarde-onttrekkende economie, vertrekken de kapitaalkrachtigen en komen er steeds meer kapitaalbehoeftigen bij. Dat houdt geen enkel land lang vol.

3. Geen weg meer terug

Nederland vergrijst. Die kennis is er al vijftig jaar en even zo lang hebben wij daar geen voorzorgsmaatregelen tegen genomen behalve door de pensioenleeftijd op te rekken en sociale voorzieningen uit te kleden. Het afgelopen jaar heeft de overheid € 29 miljard uit algemene middelen bijgedragen om de AOW-tekorten aan te vullen, wat de komende jaren verder zal oplopen richting de € 40 miljard per jaar. Een steeds groter deel van het overheidsbudget zal dus aangewend moeten worden om verplichtingen uit het verleden te handhaven, waardoor steeds minder geld beschikbaar is voor onderwijs, infrastructuur en sociale voorzieningen.

Maar misschien nog funester is dat de mensen die nog geleerd hebben hoe ze zelf moeten nadenken en hun vak moeten uitoefenen, de komende jaren in groten getale met pensioen gaan of al zijn. Dus als we al besluiten om vakmanschap te herintroduceren, wie gaat deze mensen opleiden? Wie gaat hen in de praktijk de kneepjes van het vak bijleren? Nog los van het feit dat we daar niet genoeg mensen meer voor hebben, hebben we ook de tijd niet meer. Want het vakmanschap dat wij in dertig jaar de nek hebben omgedraaid, kostte zeker drie generaties om op te bouwen. Kwijt is dan ook echt kwijt.

Daarbovenop hebben wij ons juridisch vastgelegd in beslissingen die de komende decennia doorlopen. Het Urgenda-arrest en de Stikstofuitspraak zijn door de hoogste rechterlijke instanties uitgesproken en daarmee onomkeerbaar. Veel EU-verplichtingen, waaronder die over asiel, handel en monetair beleid, zijn vastgelegd in verdragen en kunnen alleen worden opgezegd door uit de EU te stappen. Een regering die waarlijk wil hervormen, zal bereid moeten zijn uit de eigen instituties te stappen. Maar die bereidheid is er veelal niet bij een regeringsapparaat dat zelf baat heeft bij behoud van de status quo.

Achter dit alles ligt het onoverkomelijke probleem dat het sociale weefsel in Nederland zo is verdund dat het bijna uit elkaar valt. De kennisoverdracht over generaties heen, de innovaties uit noodzaak, de betrokkenheid bij de omgeving en de verantwoordelijkheid voor het eigen handelen zijn met centraal beleid ingeruild voor comfort, gemak en de instelling dat een ander het maar moet oplossen. De Nederlandse koopmansgeest is al jaren aan ernstige atrofie onderhevig. Hij verdween naar de achtergrond omdat we dachten hem niet meer nodig te hebben en komt pas terug als duidelijk wordt dat we nooit zonder hadden gekund.

Subscribe now

De geopolitieke realiteit

Terwijl wij de afgelopen dertig jaar druk waren met de bestuurlijke verbouwing van Nederland, heeft de rest van de wereld niet stilgezeten. De wereldorde waarin Nederland na de Tweede Wereldoorlog beschut zat, is aan het verschuiven en onze bondgenoten zijn niet meer wat ze waren. Toch krijgen wij hier nauwelijks wat van mee.

Wat ons wel elke dag bereikt is hoe slecht landen als Rusland, China en Iran zijn, hoe hun economieën corrupt zijn en hun bevolking wordt onderdrukt. Hierbij wordt ons telkenmale voorgehouden dat wij de enige echte democratie zijn en onze waarden universeel. Vanuit die morele superioriteit hoeven wij niet te kijken naar wat onze ‘vijanden’ inmiddels hebben opgebouwd en wij in de tussentijd hebben afgebroken. Wij zijn immers ‘de goeden’ en goede mensen hoeven geen rekening te houden met de realiteit. En zo zijn we door diezelfde realiteit nu ingehaald.

1. Strijden tegen schaduwen

Vanuit het hart van de Europese Unie regeren bureaucraten die menen dat elk probleem vanachter hun bureau is op te lossen. Hoe complexer de werkelijkheid, hoe meer regels, richtlijnen en actieplannen er nodig zijn om haar naar een gewenste realiteit om te bouwen. Wie buiten de werkelijkheid opereert, zal er ook niet op afgerekend worden als de werkelijkheid zich weigert aan te passen. En wie nooit wordt afgerekend op resultaat, hoeft ook geen verantwoordelijkheid te nemen als het anders loopt. Voor elk intern probleem is immers ook een externe oorzaak aan te wijzen.

Dat de hele Europese Unie in razend tempo de-industrialiseert ligt dan ook niet aan de hoge energieprijzen en een overmaat aan regels. Nee, dat komt door oneerlijke concurrentie uit China. Dus voeren we importheffingen in op onze grootste Chinese importproducten, zonder er rekening mee te houden dat wij voor onze magneten, aardmetalen en vooral de milieuvervuilende raffinage daarvan, vrijwel volledig afhankelijk zijn van China en onze industrie volledig zal instorten wanneer China zijn export op deze producten verder beperkt, zoals het in 2025 al heeft gedaan.

Dat er al ruim vier jaar een gruwelijke oorlog in Oekraïne woedt, komt niet door het complete onvermogen van Europese leiders om diplomatie te bedrijven en te zoeken naar oplossingen. Nee, dat komt omdat Rusland ons wil aanvallen om onze democratieën te ontwrichten. Volgens diezelfde bronnen staat Rusland ook al vier jaar economisch en militair op instorten. Dus gaan we nu het 21e sanctiepakket optuigen tegen een land dat zich economisch inmiddels vrijwel volledig heeft ontkoppeld, proberen we € 210 miljard aan bevroren Russische tegoeden toe te eigenen zodat we de oorlog in Oekraïne nog een jaar langer kunnen financieren en reserveren we nu onder ReArm Europe € 800 miljard om ons compleet wegbezuinigd defensieapparaat nieuw leven in te blazen. Terwijl de sancties op Rusland tot nu toe vooral Europa zelf schade hebben berokkend, groeit de Russische economie lustig door. Maar belangrijker nog, wij hebben Rusland in de armen van China gedreven, waarmee het nu een nieuw machtsblok vormt.

Dat steeds meer mensen op ‘populistische’ partijen stemmen, komt niet omdat de EU de rechten en belangen van het eigen volk systematisch uitholt, maar omdat buitenlandse vijanden zich inmengen en desinformatie verspreiden. Dus hebben wij de Digital Services Act dat sociale mediabedrijven censureert om ons te beschermen tegen onwelgevallige meningen, wordt eind dit jaar de EUDI Wallet uitgerold waarmee we straks geen enkele privacy meer hebben maar al onze data wel lekker handig in één app staan en staat een programmeerbare digitale euro op de planning die uiteraard niet geprogrammeerd gaat worden, totdat het wel moet.

2. Het einde van de Westerse hegemonie

De afgelopen 75 jaar hebben wij kunnen schuilen onder de Amerikaanse paraplu die door middel van ‘peace through strength’ het hele Westen beschermde tegen de ‘barbaren’ buiten het Westen. Maar die tijd is voorbij. Militair zijn de VS nog steeds de grootste, maar economisch staan ze aan de afgrond. De staatsschuld nadert de $ 40 biljoen en de rentebetalingen bedragen inmiddels $ 88 miljard per maand, meer dan defensie en onderwijs tezamen.

Dat een land met zoveel schuld niet eindeloos kan blijven sanctioneren, bevriezen en uitsluiten, ontgaat alleen het Westen zelf. De rest van de wereld heeft de les van het sanctioneren van westerse handel- en betaalsystemen en het bevriezen van centrale banktegoeden goed begrepen: wie afhankelijk is van het westerse financiële systeem, is overgeleverd aan westerse politieke grillen. Sindsdien bouwen veel niet-westerse landen hun dollartegoeden af, door deze te vervangen door goud of - wat steeds beter mogelijk is - te handelen in yuan. Omdat er minder in dollars wordt gehandeld, hebben de VS steeds minder mogelijkheden om nieuwe schuldpapieren uit te geven en wordt hun staatsschuld snel onhoudbaar. De Amerikanen proberen de Westerse hegemonie te redden door op AI, datacenters en olietoevoer de strijd met China aan te gaan en de import van Chinese producten met tarieven te beperken. Maar in feite is sprake van een enorme bubbel die gaat barsten zodra China Amerikaanse schuldpapieren verkoopt of de toevoer van aardmetalen of halfgeleiders beperkt. De tijdbom tikt en de VS weten het, met als gevolg dat we de afgelopen maanden wat bijzondere Amerikaanse acties hebben gezien zoals de regime change in Venezuela, het opeisen van Groenland en recentelijk de aanval op Iran.

Die laatste militaire ingreep heeft de hele wereld laten zien hoe verzwakt de VS inmiddels zijn. Amerika bombardeerde, Iran sloot de Straat van Hormuz. Amerika betrok regionale bondgenoten, Iran viel de regionale bondgenoten aan en Amerika laat hen nu zelf opdraaien voor de schade. Amerika dreigde met deadlines, Iran liet zich niet intimideren en Amerika moest die deadlines keer op keer inslikken.

Amerika vocht militair, Iran won economisch. De maandenlange afsluiting van de Straat van Hormuz heeft de wereldhandel op de knieën gebracht, zou op zeer korte termijn tot een massale dump van Amerikaans schuldpapier hebben geleid en onherroepelijk tot de instorting van de Amerikaanse economie. Om tot een staakt-het-vuren te komen, waarbij Iran de Straat van Hormuz weer opent, moeten de Amerikanen nu de sancties opheffen, de bevroren Iraanse tegoeden vrijgeven, hun militaire aanwezigheid in de regio afbouwen, zich verbinden aan een wederopbouwpakket voor Iran en beloven geen nieuwe sancties op te leggen.

Honderd dagen oorlog kostte de Iraniërs vele mensenlevens en enorme infrastructurele schade, maar bracht hen regionale dominantie. Honderd dagen oorlog kostte de Amerikanen $ 50 miljard, hoge inflatie en het definitieve einde van de wereldhegemonie.

UPDATE: Op 20 juni heeft Iran de Straat van Hormuz opnieuw gesloten. De reden is dat Israël zich niet aan de overeenkomst tussen de VS en Iran gebonden voelt en Libanon is blijven bombarderen. Volgens Iran maakt het stoppen van de bombardementen op Libanon expliciet deel uit van de overeenkomst, die daarmee binnen luttele dagen alweer geschonden is. Analisten waarschuwen dat de wereldeconomie deze schok niet veel langer kan opvangen.

Share

3. De opkomst van de multipolaire wereldorde

Terwijl het Westen de afgelopen tien tot vijftien jaar steeds vaker naar sancties greep om zijn positie te verdedigen, bouwde China rustig zijn eigen orde op. Voor SWIFT kwam CIPS, het Chinese betalingssysteem dat inmiddels door tientallen landen wordt gebruikt. Voor de westerse ontwikkelingsbanken kwamen de New Development Bank en het Belt and Road-initiatief, met honderden miljarden aan investeringen in Azië, Afrika en Zuid-Amerika. Voor G7 kwam BRICS+, met een veel groter deel van de wereldbevolking aan boord en een BBP dat gecorrigeerd voor koopkracht dat van de G7 overtreft.

Elke keer dat wij met sancties, tarieven en militaire interventie onze wil aan andere landen probeerden op te leggen, zag China een kans. Wij sanctioneerden Venezolaanse en Iraanse olie en stopten met de import van Russische olie en gas, China kocht het allemaal op met fikse kortingen. Wij verboden ASML om geavanceerde chipmachines aan China te leveren, China bouwt nu met onbeperkte staatssteun zijn eigen lithografie-industrie via SMEE, SiCarrier en AMIES. Wij sanctioneerden Chinese AI-bedrijven, China gebruikte het als reden om een complete eigen AI-stack te ontwikkelen, van chips tot foundation models. Met zijn enorme voorraad aan zeldzame aardmetalen is China wereldleider op het gebied van zonnepanelen, elektrische auto’s, windturbines, batterijen en magneten. En wat betreft duurzame energie en onderzoek naar waterstof en kernenergie lopen de Chinezen inmiddels voor op de rest van de wereld. Gecorrigeerd voor koopkracht is China inmiddels ‘s werelds grootste economie en met een machtig defensieapparaat is het geen land om te negeren of tegen je in het harnas te jagen.

Toch doen we precies dat. We heffen tarieven, sanctioneren Chinese bedrijven en buitelen over elkaar heen om China en de rest van de wereld te vertellen wat voor autoritair, akelig land China toch is. En China reageert, niet met scheldpartijen op sociale media, maar met handel. President Trump bezocht onlangs Beijing met een zware handelsdelegatie en vertrok met lege handen. Sterker nog, tijdens het staatsbezoek verbood China de import van Nvidia's nieuwste chip, terwijl Nvidia-topman Jensen Huang mee was om een doorbraak te forceren.

Vijf dagen later was president Poetin te gast in diezelfde Great Hall of the People en tekende in twee dagen veertig overeenkomsten en een gezamenlijke verklaring over een multipolaire wereldorde gebaseerd op gelijkheid, wederzijds respect en internationaal recht. Twee landen die door het Westen jarenlang zijn weggehoond als autoritaire mensenrechtenschenders, verkondigen nu de waarden die het Westen heeft verlaten en bouwen samen aan een nieuwe wereldorde waarin het Westen geen rol van belang meer zal spelen.

Tot slot

De Nederlandse welvaart is gebouwd op zekerheden die geen van alle meer vanzelfsprekend zijn. De komende jaren zullen wij gaan ervaren wat het betekent als slechte leiders niet meer kunnen schuilen achter werelddominantie en een accumulatie van oude welvaart waaruit de rekeningen van hun beleid werden betaald. Onze zekerheden zullen wegvallen en dat zal pijn doen. Maar in elke werkelijke verandering schuilen ook werkelijke kansen. Daar gaan we het de volgende keer over hebben.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Hubert Robert, The Dismantling of the Church of the Holy Innocents, 1785, The Bowes Museum.

Woord vooraf:
Dit artikel en het volgende behandelen waarom Nederland als land niet meer te redden is. Dat is een harde conclusie die wat onderbouwing vraagt, waardoor dit artikel langer is dan gebruikelijk. Ik wil de serie wel hoopvol afsluiten. Daarom eindig ik met een deel zes waarin ik bespreek welke gereedschappen we nog wél hebben om ons klaar te maken voor een toekomst waarin het verleden geen houvast meer biedt.

In 1990 kostte een gemiddelde koopwoning rond € 74.000 bij een modaal inkomen van € 19.000. Een vakman, leraar of verpleegkundige kon vaak nog op één inkomen een huis kopen. Vandaag kost een gemiddelde woning circa € 486.000 bij een modaal inkomen van ongeveer € 48.000. Daarmee is een koopwoning alleen nog haalbaar voor tweeverdieners, maar ook dan vallen starters en huishoudens met modale inkomens vrijwel overal buiten de boot. Wie het wel lukt een woning te kopen, vaak met een gulle donatie van de ouders, moet zich tot de nek in de schulden steken. Na Zwitserland lenen wij voor onze woningen meer dan welk ander Europees land ook.

In 1990 was uw huisarts iemand. Hij kende uw familie, kwam bij u thuis wanneer u te ziek was om langs te komen en wist hoe het de vorige keer was gegaan. Vandaag wordt u doorverwezen naar een gezondheidscentrum, wacht u gemiddeld twee weken op een afspraak en wordt elke niet direct verklaarbare klacht al snel weggewuifd als psychosomatisch. Nadat u met inmiddels 100.000 anderen bijna zes maanden op de wachtlijst van de GGZ hebt gestaan, gaat u leuk in gesprek over al uw zorgen. Ondertussen verslechteren uw klachten en blijkt uw aandoening toch somatisch, waarna u meteen door kan naar de rouwverwerking omdat ‘ze er te laat bij waren’.

In 1990 kon één modaal inkomen een gezin onderhouden, de hypotheek aflossen, op vakantie gaan en sparen voor later. Vandaag kunnen twee modale inkomens samen geen huis kopen en stijgen de lasten harder dan het inkomen. Inmiddels leven 1,7 miljoen Nederlanders op of net boven de armoedegrens en hun aantal stijgt.

Toch is het grootste verlies niet materieel. In 1990 kon u een discussie voeren op een verjaardag zonder dat uw familie u jaren later nog meed. U herkende uw straat en kon met de buren overweg, ook als ze anders dachten. U kon hardop zeggen wat u zag. Vandaag wordt wie zegt wat hij denkt gecanceld, ontslagen wegens toxiciteit, of gelabeld als extreemrechts, complotdenker dan wel potentiële terrorist. Wie het covid-vaccin weigerde, wie protesteert tegen een AZC, wie twijfelt aan het klimaatbeleid of een grap maakt over een minderheid, staat direct in het verdachtenbankje waaruit weinigen ongeschonden ontsnappen.

We wonen in een land waar niemand zich meer thuis voelt.
En dat is niet per ongeluk.

Nederland, uitknijpland

In de vorige delen werd duidelijk hoe steeds meer Nederlanders hun inkomen verdienen in de waarde-onttrekkende economie. Deze groep produceert voornamelijk regels en rapporten of houdt zich bezig met controle en naleving. Hun aantal groeit omdat elke crisis wordt opgelost met meer beleid, meer regels en meer toezicht. Tegelijkertijd krimpt juist de waarde-creërende economie die hun inkomen moet ophoesten. Steeds meer bedrijven stoppen of verkassen naar het buitenland omdat ze de gevolgen van de vele regels niet meer kunnen dragen, ze niet langer kunnen innoveren of omdat klimaat- en duurzaamheidseisen hun beroep de nek omdraaien.

Het gevolg is een wiskundige onmogelijkheid die maar één uitweg heeft: bij een relatief dalende waarde-creërende economie moeten de lasten omhoog. Belasting op arbeid, btw en accijnzen, energiebelasting, gemeentelijke heffingen en de vrijheidsbijdrage die per 2027 ingaat. Elk jaar komt er wel iets bij. Tegelijkertijd dalen de voorzieningen die hieruit worden betaald: de zorg wordt afgeschaald en het eigen risico blijft stijgen, de WW wordt weer verkort, de WMO steeds verder versoberd en de leeftijd waarop we met pensioen mogen, nu al een van de hoogste in Europa, verdwijnt steeds verder achter de horizon. We betalen zonder uitzondering steeds meer voor minder en houden steeds minder over. Maar onze koopkracht stijgt, het BBP groeit gestaag door en volgens alle officiële cijfers zijn we rijker dan ooit. Toch?

Een wiskundige onmogelijkheid kan alleen voortbestaan als zij actief in stand wordt gehouden. Hieronder volgen zes mechanismen die ons al ruim dertig jaar in de waan houden dat het allemaal wel goed gaat, terwijl we in werkelijkheid alleen maar tijd kopen en de rekening vooruitschuiven. Totdat dat ook niet meer gaat.

1. Lenen tot het schip strandt

Het moment waarop Nederland zichzelf heeft opgeheven is 7 februari 1992, toen vicepremier Wim Kok samen met buitenlandlandminister Hans van den Broek het Verdrag van Maastricht ondertekende. Het verdrag resulteerde in de oprichting van de Europese Unie eind 1993, gevolgd door een exodus van onze nationale autonomie, en de oprichting van de Europese Centrale Bank in 1999, gevolgd door een exodus van onze nationale welvaart.

Dat begon al op 1 januari 2002 met de invoering van de euro. Officieel was de wisselkoers 1 euro = 2,20371 gulden, officieus werden prijzen naar boven afgerond en was u direct een groot deel van uw bestedingsvermogen kwijt. Maar ook de rente, een belangrijk instrument om de economie te reguleren, werd voortaan centraal vastgesteld. Toen in 2008 de kredietcrisis uitbrak, pompte de Nederlandse overheid onder het mom van too-big-to-fail € 82 miljard in de sector die de ellende veroorzaakt had. Samen met de daaropvolgende recessie steeg de staatsschuld van € 267 miljard in 2007 naar € 456 miljard in 2014. Op Europees niveau ging de rente naar nul en werd later zelfs negatief. Daarnaast kocht de ECB jarenlang voor honderden miljarden aan Zuid-Europese staatsobligaties op met geld dat zij zelf creëerde.

Voor Nederland waren de gevolgen dramatisch. De gevolgen van de kredietcrisis moest door de belastingbetaler opgehoest worden met ongekende bezuinigingen en lastenverzwaringen onder Rutte II. Maar het Europees beleid was erger. Nederland werd overspoeld met bijna gratis geld dat een enorme zeepbel op de huizenmarkt veroorzaakte. Huizenprijzen zijn sinds 2014 meer dan verdubbeld, veel huishoudens zijn zwaar overgefinancierd en spaarders zagen hun vermogen verdampen. Lenen werd het nieuwe sparen.

Begon de Nederlandse economie net een beetje aan te trekken, brak in 2020 de Coronacrisis uit. Wederom trokken Nederland en Europa alle registers open en stegen de schulden nog harder dan tijdens de kredietcrisis. Met de lage rente leek dat geen probleem tot begin 2022 Rusland Oekraïne binnenviel, de goedkope energietoevoer uit Rusland werd stopgezet en de inflatie direct boven de 10% steeg. Nu moet de rente wel omhoog, maar inmiddels is door jarenlang lenen de schuldenberg hoger dan ooit en kan niemand een hogere rente nog dragen, want:

1. De Nederlandse overheidsschuld bedraagt inmiddels € 524 miljard.

2. De Nederlandse hypotheekschuld nadert de € 900 miljard.

3. Nederland heeft voor zeker € 220 miljard aan directe garanties afgegeven, waarvan circa tweederde aan Europese en internationale verplichtingen (zoals het coronaherstelfonds en het IMF) en eenderde nationaal (vooral de Nationale Hypotheekgarantie). Daarnaast staat Nederland voor € 290 miljard borg voor woningcorporaties en hypotheken.

4. Nederlandse banken, pensioenfondsen en verzekeraars houden voor ruim € 400 miljard aan Europese staatsobligaties. Daarnaast heeft DNB een vordering van € 100 miljard op Zuid-Europese centrale banken. Maar vooral de Zuid-Europese landen hebben een gemiddelde schuldquote boven de 100% en blijven alleen overeind dankzij een ECB die doorlopend hun schuldpapieren opkoopt.

Nederland zit dus veel dieper in de schulden dan de gerapporteerde schuldquote doet vermoeden. De schade zit in het cascade-effect. Een simpele recessie doet de huizenmarkt instorten, waardoor de garanties worden ingeroepen. Zuid-Europese obligaties worden waardeloos, waardoor de Europese garanties moeten worden uitgekeerd, de vordering van DNB verdampt en de Nederlandse pensioenen kelderen. Dat verdiept de crisis, waardoor nog meer mensen onder water komen. En zo verder.

We zijn dus, zoals dat heet, flink de klos.

2. Macht zonder mandaat

Officieel zijn wij een democratie en kiezen wij (indirect) onze vertegenwoordigers voor de gemeente, provincie, landelijk, het Europees Parlement en de Waterschappen. Officieus maakt het al decennialang niet meer uit waar u op stemt, aangezien de besluiten elders worden genomen.

Die machtsverplaatsing heeft op drie domeinen plaatsgevonden. De eerste machtsverplaatsing ging omhoog naar de Europese Unie. Medio 2005 stemden Frankrijk en Nederland tegen de Europese grondwet. Het project werd toen haastig ingetrokken om twee jaar later terug te keren als het Verdrag van Lissabon. De inhoud was vrijwel ongewijzigd, maar door de naam van het beestje te wijzigen naar verdrag, kon het zonder referendum worden geratificeerd. Door dit verdrag zijn de bevoegdheden van de EU enorm uitgebreid en heeft Nederland op kerngebieden als monetair beleid, handel, landbouw, visserij, grenzen en asiel vrijwel niets meer te zeggen.

De tweede machtsverplaatsing ging naar beneden, naar het ambtelijke apparaat. Waar kabinetten komen en gaan, blijft de ambtelijke top zitten en bepaalt vanuit het hart van de departementen wie welke informatie krijgt, welke voorstellen door de zeef komen en hoe een wet in de praktijk wordt uitgevoerd. Rijksambtenaren vormen inmiddels een homogene klasse met een uitermate progressief-activistisch wereldbeeld. Zij overleven iedere verkiezingsuitslag en commissie en stuwen elk kabinet in dezelfde richting. Een minister die buiten dat wereldbeeld valt of die werkelijk wil hervormen, krijgt al snel met ondermijning te maken zoals gelekte uitspraken, anonieme citaten in het NRC, vertragingen en het achterhouden van belangrijke informatie. In Den Haag spelen de politici theater, maar regeren de ambtenaren, met informatievoorziening als hun belangrijkste wapen.

De derde machtsverplaatsing ging opzij, naar de rechter. Op 29 mei 2019 oordeelde de Raad van State dat de Nederlandse stikstofaanpak (PAS) in strijd was met de Europese Habitatrichtlijn. Een half jaar later legde de Hoge Raad in het Urgenda-arrest vast dat de Nederlandse overheid haar burgers tegen klimaatverandering moest beschermen en verordonneerde een 25% CO2-reductie ten opzichte van 1990 in een jaar tijd. Beide uitspraken hielden geen rekening met de gevolgen. Door de CO2-uitspraak moesten meerdere kolencentrales sluiten kort voordat we ook het Russische gas in de ban deden. Het gevolg is dat onze energieprijzen tot een van de hoogste in Europa behoren. Door de stikstofuitspraak zitten wij bovendien al jaren in een stikstofcrisis, wordt er nog mondjesmaat gebouwd en dreigen veel boeren hun bedrijf kwijt te raken.

Wat overblijft is een democratie op papier: we mogen kiezen tussen zeker 30 partijen die allemaal de mooiste beloftes maken. Maar de werkelijke macht ligt bij de Europese Commissie, bij het Europees Hof, bij de ambtenaren, bij de rechterlijke macht en bij NGO’s en activisten die op uw kosten de democratie omzeilen.

U stemt. Niets verandert. U raakt boos en gefrustreerd. U bent een extremist.

3. De gefabriceerde werkelijkheid

Elke Nederlandse media-outlet noemt zichzelf objectief en onafhankelijk, maar is dat zo? Want als we naar de financierings- en eigendomsstructuren kijken, ontstaat al snel een ander beeld:

• 95% van de Nederlandse dagbladen (nationaal en lokaal) is in handen van twee Belgische familiebedrijven (DPG Media en Mediahuis);

• de NPO krijgt € 980 miljoen per jaar gefinancierd door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap;

• alle commerciële zenders zijn in handen van Talpa (John de Mol) en het Duitse RTL. De laatste wordt nu door DPG Media overgenomen (zie ook de eerste bullet); en

• het ANP, waar vrijwel alle media hun nieuws aan ontlenen, is in handen van één particuliere eigenaar.

Het ANP verzamelt het nieuws aan de hand van persberichten, neemt geruchten over uit andere media en verifieert de juistheid van berichten door instanties om bevestiging te vragen. Het ANP voert geen onderzoek uit naar de volledigheid van berichten en zal dus nooit weten of ze het hele verhaal te horen krijgen of slechts de helft. Maar alle kranten en omroepen nemen het wel zo over.

Die volledigheid zou dan moeten volgen uit diepgravende onderzoeksjournalistiek. In Nederland zijn dat Argos (VPRO/Human) en Zembla (BNNVARA), beide gefinancierd met overheidsgeld en dat bepaalt mede hoe die onderzoeksjournalistiek wordt vormgegeven. Zo betichtte Zembla Thierry Baudet in april 2020 van banden met het Kremlin, gebaseerd op wat jolige whatsappberichtjes aan Henk Otten, die negen maanden daarvoor door Baudets partij was geroyeerd wegens het wegsluizen van € 50.000 partijgeld naar zijn eigen consultancy-bedrijf, sloot hun uitzending over het coronavaccin een paar maanden later naadloos aan op de officiële RIVM-richtlijn en onthulde Argos onlangs dat het Oekraïne-referendum van 2016 (!) was beïnvloed door Russische desinformatie.1 Net nu de defensie-uitgaven enorm worden opgeschroefd en iedere Nederlander een vrijheidsbijdrage moet gaan betalen.

De wijze waarop het Nederlandse medialandschap is opgezet, leidt niet alleen tot een narratief, maar draagt actief bij aan de extreme polarisatie in het land. Door elke alternatieve verklaring te marginaliseren of direct te labelen als complot, radicaal rechts of anti-wetenschap, wordt een actieve scheiding aangebracht tussen hen die het officiële nieuws volgen en hen die hun heil hebben gezocht in alternatieve nieuwsbronnen. Het gevolg is een land met vele realiteiten, waarbij elke realiteit denkt dat de ander is verdwaald. Met een media die ons niets wijzer maakt, maar wel actief uit elkaar speelt, delft een gemeenschappelijke realiteit al gauw het onderspit.

Share

4. Verdeel en heers

Modern Nederland is geen samenleving meer, maar opgedeeld in kampen: links tegen rechts, progressief tegen conservatief, vrouw tegen man, zwart tegen wit, jong tegen oud, woke tegen anti-woke, pro-Palestijns tegen pro-Israël en zo verder. Onze mening is onze identiteit geworden en die verdedigen we met hand en tand. Vanuit onze loopgraven besmeuren we elkaar: kijk hoe dom, slecht of vreselijk de ander is. Hij moet aftreden, gecanceld en verwijderd uit het openbare leven. Want wie de verkeerde mening heeft, moet wel een slecht mens zijn. We wijzen naar de ander, vergoelijken ons eigen gedrag en zijn ondertussen verbaasd dat elk onderwerp dat we aanraken overloopt van haat en alleen maar verder escaleert. De redelijkheid is weg, de stille meerderheid verdwenen en het vreedzaam samenleven afgebroken.

Wie al die kampen van een afstandje bekijkt, ziet in elk verhit debat drie elementen terugkomen: we hebben niet de volledige feiten, we hebben geen invloed op de gebeurtenissen en de gebeurtenissen vinden elders plaats of zijn gegoten in het verleden waar sowieso niemand wat aan kan veranderen. Intussen zijn er genoeg onderwerpen waar we het eenvoudig eens kunnen worden: onbetaalbare woningen en hoge kosten voor levensonderhoud, slecht onderwijs, afbrokkelende zorg en maatschappelijke voorzieningen, steeds hogere belastingen, een enorme schuldenberg en pensioenen die straks niets meer waard zijn. Nederland staat in brand, onze welvaart verdampt en de toekomst is allesbehalve rooskleurig. En wij besteden onze tijd om de ander op welk sociaal medium dan ook af te branden.

Dit mechanisme heet verdeel en heers. De overheid levert de houtblokken, de media de brandstof en de lucifers, maar wij steken het vuur zelf aan. We praten alleen nog over elkaar in plaats van met elkaar en maken ons zo druk over de mening van de ander dat we geen tijd meer hebben voor wat ons allemaal aangaat.

Voor de overheid is dat een gunstige uitkomst. Elke tegenstand is inmiddels over zes partijen verdeeld die het onderling niet eens kunnen worden. Dus dendert de overheid door en terwijl wij in onze loopgraven liggen, is ons land ondertussen onherkenbaar veranderd.

5. Ontheemd in eigen land

De Nederlandse autochtone bevolking krimpt sinds 2013. Toen telden we 16,8 miljoen inwoners met 3,5 miljoen mensen met een migratieachtergrond. Nu zijn we de 18 miljoen gepasseerd met 5,2 miljoen mensen met een migratieachtergrond. Sinds 2022 groeit onze bevolking uitsluitend nog door immigratie, in de grote steden zijn inwoners met een migratieachtergrond sinds 2017 in de meerderheid en kennen we inmiddels honderden wijken waar niet-westerse migranten de boventoon voeren. Ons straatbeeld is onherkenbaar veranderd, maar daar mogen we niet over praten.

In tegenstelling tot wat overheid en media u graag willen laten geloven, is weerstand tegen massamigratie geen ‘rechts’ probleem. Al ruim twee decennia geeft een consistente meerderheid van de inwoners aan dat de instroom moet verminderen. Het maakt niet uit of u links of rechts stemt, we zijn het er vrijwel allemaal over eens dat massamigratie leidt tot woningnood, druk op lonen, zorg en onderwijs en de sociale cohesie uitholt. Desalniettemin stijgt de instroom sinds 2015 elk jaar onverminderd door en lijkt niemand er iets aan te kunnen of willen veranderen, alle mooie woorden ten spijt.

Subscribe now

Vaak wordt gewezen naar Denemarken, dat zijn asielinstroom met 90% heeft teruggebracht. Maar Denemarken bedong in 1992 een opt-out op het EU-asielbeleid. Wij niet en die krijgen we ook niet. Dat laat onverlet dat wij juridisch sterke middelen hebben om de instroom drastisch terug te dringen. Sinds 2014 bepaalt de Dublin-verordening dat een asielzoeker asiel moet aanvragen in het eerste veilige land. Nederland is geografisch geen EU-grensland, wat betekent dat het overgrote deel van de asielinstroom minimaal via een ander veilig land is gereisd. Theoretisch zou Nederland deze instroom mogen terugsturen, maar in de praktijk gebeurt dat zelden. Grenslanden worden zelf overspoeld en weigeren retouren, maar ook duiken asielzoekers die hiervoor in aanmerking komen massaal onder. Zij weten dat Nederland na zes maanden hun aanvraag alsnog moet behandelen en daar maken zij, gesteund door een activistische asiellobby, optimaal gebruik van.

Dat maakt Nederland niet machteloos. We mogen bij bedreiging van de openbare orde tijdelijke grenscontroles uitvoeren tot twee jaar. Duitsland, Frankrijk en Oostenrijk doen het al jaren. Ook mogen wij volgens diezelfde Dublin asielzoekers bij significant risico op onderduiken in vreemdelingenbewaring plaatsen. Maar juist wat effectief zou kunnen werken, doen we niet.

In plaats daarvan schreef VVD-staatssecretaris Eric van der Burg begin 2023 een Spreidingswet die gemeenten dwingt asielzoekers op te nemen, ongeacht of daar ruimte voor is en expliciet tegen de wensen van omwonenden. De route is opmerkelijk. Van der Burg diende zijn voorstel op 27 maart 2023 in. Drie maanden later viel kabinet Rutte IV, nota bene over migratie. Maar het demissionaire kabinet nam de wet op 10 oktober 2023 alsnog aan. Officieel stemde de VVD in de Tweede Kamer tegen de wet die zij zelf had opgesteld, officieus wist zij zich verzekerd van een meerderheid via de linkse partijen en hoefden zij geen gezichtsverlies te lijden. Op 23 januari 2024 stemden de VVD-senatoren namelijk wél voor, terwijl uit de verkiezingen twee maanden daarvoor onomstotelijk was gebleken dat Nederland de wet niet wilde. Waar de invoering van normale wetgeving maanden tot jaren nodig heeft, was de Spreidingswet er binnen een week en kon PVV met diezelfde VVD in het volgende kabinet niet aan de uitvoering tornen.

Sinds de invoering zijn er ruim 12.000 veelal tijdelijke opvangplekken bijgekomen, verspreid over honderden locaties. Maar het doel is 88.000 vaste (!) plekken tegen 2028. Ondertussen worden protesten genegeerd en horen inwoners vaak pas achteraf dat er een AZC komt op de plek waar hun kinderen naar school gaan, voetballen en buiten spelen.

Los van de enorme druk op woningen en sociale voorzieningen worden wij ontheemd in eigen land. Op steeds grotere schaal worden buurten vervangen en gemeenschappen opgeheven. Niemand kent zijn buren meer, niemand spreekt nog dezelfde taal en niemand deelt nog dezelfde geschiedenis. Onze sociale cohesie wordt gesloopt. Een geatomiseerde bevolking kan veel moeilijker weerstand bieden tegen ongewenst overheidsbeleid en dat maakt ons land rijp voor de volgende stap: het bekostigen van oorlogen die niet gevoerd hoeven te worden.

Share

6. Tribuut aan de oorlog

Op 24 februari 2022 viel Rusland Oekraïne binnen. Sindsdien heeft Nederland in vier jaar tijd meer dan € 20 miljard naar Oekraïne overgemaakt, waarvan € 13,5 miljard direct aan militaire en financiële steun en circa € 7 miljard via de EU. Dat maakt ons een van de gulste gevers van Europa. Maar het is niet genoeg.

Op 24 en 25 juni 2025 vond de NAVO-top plaats in Den Haag. Een top die per se in Nederland gehouden moest worden en die de Nederlandse belastingbetaler € 183,4 miljoen heeft gekost voor een vergadering van 2,5 uur. Het resultaat was The Hague Pledge: alle 32 NAVO-landen op één na verbinden zich eraan om in 2035 5% van het bbp aan defensie te besteden. 3,5% direct naar de krijgsmacht, 1,5% naar gerelateerde uitgaven. Voor Nederland, dat in 2026 op 2,2% zit, betekent dit ruim een verdubbeling van de defensie-uitgaven binnen tien jaar.

Wederom staat hier één man in het middelpunt. Toen Mark Rutte in oktober 2010 aantrad als premier, bedroeg het defensiebudget € 8,46 miljard. Onder zijn leiding is direct € 1 miljard per jaar wegbezuinigd, een operatie die elfduizend banen kostte en al onze Leopard-tanks. In de jaren daarna is nog eens € 250 miljoen per jaar bezuinigd. De man die nu Europa oproept om zich op oorlog voor te bereiden, is dezelfde man die eerder het Nederlandse leger heeft uitgekleed. Maar toen was hij nog geen secretaris-generaal van de NAVO.

Het huidige kabinet Jetten, waar voor de vierde keer sinds Rutte II een vrouwelijke politica zonder enige kennis en ervaring minister van Defensie is geworden, heeft nu € 19 miljard gereserveerd voor extra defensie-uitgaven tot 2030. Wij financieren deze extra uitgaven met een vrijheidsbijdrage, een verkapte belastingverhoging, waarbij de belastingschijven niet meegroeien met de inflatie, en via hogere werkgeverslasten die voor ons weer tot prijsverhogingen leiden. Daarbovenop komen versobering van zorg en sociale voorzieningen en een verdere verhoging van de AOW-leeftijd. We dragen daarmee vooral bij aan het Amerikaanse defensiecomplex waar wij het gros van ons defensiematerieel bestellen en het in stand houden van een oorlog die nooit gevoerd had hoeven worden. Diplomatie of andere oplossingen worden niet serieus onderzocht en Nederland zit nergens aan tafel. Dat doet Mark Rutte voor ons, op onze kosten.

Tot slot

We wonen in een land dat al jaren niet meer functioneert. Zes mechanismen houden de schijn op: we lenen onszelf rijk, we leven in een papieren democratie, de media presenteren ons nieuws zonder nieuwswaarde, we vechten elkaar de tent uit over zaken waar we geen invloed op hebben, we worden ontheemd en van elkaar geïsoleerd en we betalen mee aan oorlogen die niet gevoerd hoeven te worden. Elk mechanisme koopt tijd, maar tegelijkertijd blokkeert elk mechanisme ook de weg naar oplossingen of herstel.

Dat kan maar zolang goed gaan en inmiddels zijn we op het punt beland waarop geen terugkeer meer mogelijk is. Daar gaan we het de volgende keer over hebben.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Hyacinthe Rigaud, Portrait de Louis XIV en costume de sacre (1701), Musée du Louvre, Paris.

L’État c’est moi (ik ben de staat)

Hij werd in 1987 geboren en groeide op in Brabant. Zijn vader was leraar en zijn moeder werkte in de kinderopvang. Hij droomde ervan om topsporter te worden of een restaurant in een warm land te openen, maar koos uiteindelijk voor de studie bestuurskunde, met specialisatie ‘Good Governance.’

Al tijdens zijn studie wordt hij politiek actief voor D66. Hij is onder andere voorzitter van de Jonge Democraten, gemeenteraadslid en later zelfs fractievoorzitter op gemeentelijk niveau. Allemaal nog voor hij is afgestudeerd. Na zijn studie werkt hij eerst ruim vijf jaar voor Prorail: managementtrainee, strategisch adviseur en regiomanager tot hij in 2017 de Tweede Kamer bestormt. Als Kamerlid zit hij aanvankelijk nog in de luwte, maar iedereen leert zijn naam als hij begin 2018 namens D66 de afschaffing van het raadgevend referendum verdedigt; een van de kroonjuwelen van zijn eigen partij.

Daarna gaat het snel. Later in hetzelfde jaar wordt hij de jongste fractievoorzitter ooit als Alexander Pechtold na ophef in de privésfeer vertrekt. Drie jaar later wordt hij de eerste minister voor Klimaat en Energie in het kabinet Rutte IV. Als klimaatminister vliegt hij de hele wereld over, terwijl hij T-shirts laat drukken met de tekst ‘klimaatdrammer’. Ook vormt hij een klimaatfonds van € 35 miljard en presenteert een pakket van 122 maatregelen dat weliswaar € 28 miljard kost, maar waarmee wereldwijd wel een temperatuurverlaging van 0,000036 graden bereikt kan worden. Op papier dan.

Tweeënhalf jaar is hij minister, waarvan een jaar demissionair. Hij volgt Sigrid Kaag op als partijleider en erft ook haar demissionaire vicepremierschap als zij vertrekt naar de VN. Bij de verkiezingen van november 2023 wordt D66 gedecimeerd, maar dat wordt hem niet aangerekend.

Dan komt het grote moment. Schoof-I, het kabinet dat al gedoemd was voor het begon, klapt in juni 2025. Maar deze keer mag het niet fout gaan. D66 komt met de duurste verkiezingscampagne ooit en onze publiekslieveling krijgt veruit de meeste media-aandacht. Hij positioneert zichzelf nadrukkelijk als midden, neemt afstand van zijn klimaatverleden, belooft tien nieuwe steden en wappert met de Nederlandse vlag. Het werkt ook nog. Zijn partij behaalt de meeste stemmen en met 38 jaar hebben wij niet alleen de jongste premier ooit, maar ook nog een openlijk homoseksueel aan het roer. Nederland mag zichzelf op de borst slaan: wij zijn diverser dan ooit.

En dan komt de kater. Geen tien nieuwe steden. Wel een verhoging van de pensioenleeftijd, lastenverzwaringen en versobering van de sociale sector. Klimaat staat weer bovenaan de agenda en met een vrijheidsbijdrage houden we oorlogen in stand waar we met diplomatie wellicht meer zouden bereiken.

De Zonnekoning is gearriveerd in het torentje. Zijn naam is Rob Jetten en hij brengt een hofhouding met zich mee die net zo kundig en ervaren is als hijzelf.

Laten we het er nu eens over hebben hoe we hier zijn beland.

De wet van de goede bedoelingen

Rob Henderson groeide op als pleegkind in Californië. Zijn moeder was verslaafd, zijn vader heeft hij nooit gekend. Hij werd van pleeggezin naar pleeggezin geschoven, worstelde als tiener zelf met middelengebruik en belandde na zijn middelbare school bij de luchtmacht. Na acht jaar actieve dienst kon hij via een financieringsregeling naar de Yale universiteit.

Daar viel hem iets op. Zijn medestudenten hadden sterke meningen over hoe de wereld eruit moest zien. Het traditionele gezin was volgens hen achterhaald, maar zij groeiden niet op in gebroken gezinnen. De racistische politie moest volgens hen ontbonden worden, maar zij ondervonden niet de gevolgen van het oplaaiend geweld. Diversiteit en gendergelijkheid waren volgens hen heilig, maar ze kwamen zelf uit welgestelde buurten waar de diversiteit doorgaans beperkt bleef tot het personeel.

Het waren stuk voor stuk overtuigingen die niet voortkwamen uit ervaring maar uit een rotsvast geloof over hoe de wereld eruit zou moeten zien. Henderson noemde ze luxe overtuigingen: overtuigingen die status verlenen aan wie ze uitspreekt, maar schade toebrengen aan wie de gevolgen draagt.

Ik heb deze definitie in 2024 van hem overgenomen en tevens iets uitgebreid. Mijn definitie van luxe overtuigingen is de volgende:

Ik hang daar vijf karakteristieken aan:

1. De intentie is belangrijker dan feiten: luxe overtuigingen zijn meer gebaseerd op goede intenties, aannames en modelberekeningen dan op solide feiten.

2. Geen last van de gevolgen: mensen die luxe overtuigingen aanhangen hebben zelden last van de negatieve gevolgen wanneer de luxe overtuiging wordt omgezet in beleid.

3. Absolute waarheden: luxe overtuigingen zijn meestal zodanig versimpeld dat elke nuance of alternatieve verklaring wordt weggewuifd en elke kritiek als complottheorie of rechtsextremisme wordt afgedaan.

4. Hoge kosten, slechte resultaten: luxe overtuigingen kosten meestal miljarden zonder dat daar een noemenswaardig resultaat tegenover staat.

5. Westers verschijnsel: luxe overtuigingen verdwijnen als je buiten het Westen komt.

Het probleem met luxe overtuigingen is dat zij veel moeilijker zijn te weerleggen dan feitelijke beweringen. Waar op feiten nog wel overeenstemming verkregen kan worden, zijn luxe overtuigingen geworteld in geloof: als het niet strookt met de innerlijke waarheid, wordt elk argument, hoe feitelijk ook, verworpen. Het debat vernauwt naar ideologische posities en een strijd tussen goed en kwaad, terwijl er ondertussen niets meer kan worden opgelost. De kern van het probleem is dat mensen die oprecht denken dat ze correct handelen, blind raken voor de gevolgen van hun daden. Zij zien de realiteit niet onder ogen maar geloven liever in een geïdealiseerde versie van hoe de realiteit eruit zou moeten zien. De realiteit moet zich aan hen aanpassen en niet andersom.

Klinkt bekend? Dan nu de praktijk.

1. Diversiteit is onze kracht

Waar sprake is van discriminatie voor de wet, zijn emancipatie en gelijke behandeling voor de wet niet alleen functioneel, maar essentieel. Nog niet zo heel lang geleden werden vrouwen als handelingsonbekwaam beschouwd: ze mochten niet stemmen, niet zelfstandig ondernemen en werden ontslagen zodra zij wilden trouwen. Tussen 1919 en 1994 is dit stap voor stap rechtgezet. Vrouwen kregen kiesrecht, hun handelingsonbekwaamheid en ontslag bij huwelijk werden geschrapt, ze kregen wettelijk gelijke behandeling bij arbeid en een grondwettelijk discriminatieverbod dat uiteindelijk via de Algemene wet gelijke behandeling naar burgers en bedrijven werd uitgebreid. Tot hier is de premisse simpel: discriminatie is verboden, je krijgt dezelfde kans, maar wat jij met die kans doet is geheel aan jou.

En het werkte. Tot halverwege de jaren tachtig werkte nog geen derde van de vrouwen en had slechts 10% een hogere opleiding. Daarna begon de inhaalslag. Eind jaren negentig stroomden al meer vrouwen dan mannen door naar het hoger onderwijs. Vandaag de dag zijn vrouwen op de universiteit in de meerderheid en is de arbeidsparticipatie van 30% naar 70% gestegen.

Maar er gebeurde ook iets opmerkelijks. Vrijwel direct nadat vrouwen zich massaal op de arbeidsmarkt begaven, verschoof het debat van arbeidsparticipatie naar loonkloven en glazen plafonds. Vrouwen verdienden structureel minder en waren ondervertegenwoordigd in hogere functies. Dat verhaal was van meet af aan onvolledig: men wijst naar het gemiddelde salaris van mannen om de loonkloof met vrouwen aan te tonen zonder onderscheid te maken naar deeltijd, sectoren, werkervaring en loopbaanonderbrekingen. Hetzelfde gold voor het glazen plafond: vrouwen stroomden minder door dan mannen, zonder te vragen waarom dat was. De ondervertegenwoordiging werd geduid als structurele ongelijkheid en het lapmiddel werd positieve discriminatie: niet langer gelijke behandeling ongeacht wie je bent, maar ongelijke behandeling juist vanwege wie je bent. Gelijke uitkomsten werd de nieuwe norm.

Met de Algemene wet gelijke behandeling van 1994 deed positieve discriminatie al haar intrede: bij gelijke geschiktheid mag de voorkeur uitgaan naar een vrouw. Toen dat te weinig zoden aan de grond zette, kwam er onder het mom van ‘pas toe of leg uit’ in 2013 een wettelijk streefcijfer van 30% voor vrouwen in het bestuur en commissariaten van grote bedrijven. Toen dat niet snel genoeg ging, werden vrouwelijke benoemingen wettelijk afdwingbaar. Sinds 2022 is met de Wet ingroeiquotum een derde vrouwen in commissariaten verplicht en kan elke benoeming die daar niet aan bijdraagt nietig worden verklaard.

Ironisch genoeg, steeg het aandeel vrouwen in bestuursfuncties voor die tijd ook al. Meer vrouwen aan het werk betekent mettertijd dat ook meer vrouwen naar hogere functies doorbreken. Die tendens was al gaande. De crux met positieve discriminatie is dat er geselecteerd gaat worden op identiteit en geslacht met een voorspelbaar resultaat: vrouwen komen op posities terecht waarvoor ze de feitelijke ervaring (nog) niet hebben, in een tempo dat een inhaalslag niet toelaat. Hoe dat er in de praktijk uitziet, laat zich het beste illustreren aan de hand van een carrière.

In 2016 wordt Elanor Boekholt-O’Sullivan de nieuwe commandant op Vliegbasis Eindhoven. Zij is de eerste vrouw en de tweede niet-vlieger op deze post. Haar benoeming valt samen met een wervingscampagne om meer vrouwen bij Defensie te krijgen. Haar operationele ervaring is beperkt. In de twee jaar dat ze op de vliegbasis werkzaam is, wordt ze geconfronteerd met meerdere misstanden die zij niet oplost, maar doorschuift. Naar buiten toe presenteert ze zich als daadkrachtig en transparant, intern worden de problemen weggemanaged. Halverwege 2018 wordt ze Commandant van het Cybercommando. Op de vliegbasis wordt ze opgevolgd door haar echtgenoot, die voor haar de scherven onder het vloerkleed mag vegen.1

Ook bij het Cybercommando blijft Boekholt-O’Sullivan slechts twee jaar. Het Defensie Cyber Commando was vier jaar daarvoor opgericht om cyberoperaties uit te voeren. Het Cybercommando is bij haar aantreden nog niet operationeel en dat wordt het onder haar leiding ook niet. Het fungeert meer als uitzendorganisatie waarin cyberspecialisten worden uitgeleend aan inlichtingendiensten en andere afdelingen van de krijgsmacht. Het zal haar laatste functie met operationele verantwoordelijkheid worden.

In oktober 2020 wordt Boekholt-O’Sullivan Plaatsvervangend Commandant Koninklijke Nederlandse Luchtmacht (generaal-majoor), waar ze de staf en de negen domeinmanagers aanstuurt. Nog geen twee jaar later promoveert zij naar de functie Plaatsvervangend Directeur-Generaal Beleid voor Defensie (luitenant-generaal). Wederom is zij de eerste vrouw. Ze wordt verantwoordelijk voor het Nationaal Programma Ruimte voor Defensie, dat moet uitzoeken waar de groeiende krijgsmacht gevestigd moet worden, en het diversiteitsbeleid voor Defensie. In de vier jaar dat zij als plaatsvervangend DG in Den Haag werkt worden locatie-alternatieven onderzocht en zienswijzen en Kamervragen beantwoord. Haar grootste wapenfeiten liggen meer op het diversiteitsbeleid: scherfvesten voor vrouwen, een jurk als optie bij het uniform en programma’s rond genderbewustwording.

Ondertussen rolt Boekholt-O’Sullivan van de ene naar de andere onderscheiding. In 2023 wordt ze Topvrouw van het Jaar, vanwege haar buitengewoon moreel besef en omdat ze het woord ‘kwetsbaar’ aan de selectiecriteria voor Topvrouwen had toegevoegd. In mei 2025 mag ze de Francien de Zeeuw-penning in ontvangst nemen als erkenning voor haar creativiteit om de krijgsmacht diverser en inclusiever te maken en in maart 2026 valt ook de Aletta Jacobsprijs haar ten deel vanwege haar spreekvaardigheid en de humor waarmee ze de vrouwonvriendelijke kanten van Defensie bespreekbaar maakt.

In februari 2026 wordt Boekholt-O’Sullivan gevraagd om minister van Volkshuisvesting en Ruimtelijke Ordening te worden voor het kabinet-Jetten. Ze heeft geen ervaring als politiek bestuurder, noch met volkshuisvesting. Als Kajsa Ollongren haar voordraagt is ze niet eens lid van D66. Maar haar procedurele ervaring om meer ruimte te zoeken voor Defensie-kazernes was blijkbaar voldoende om haar verantwoordelijk te maken om een van de grootste crises in Nederland op te lossen.

De carrière van Boekholt-O’Sullivan illustreert niet zozeer persoonlijk falen als wel een systeem dat dit mogelijk maakt. De luxe overtuiging hier is dat diversiteit per definitie tot betere resultaten leidt. Dat vrouw-zijn, of in het verlengde daarvan een andere etniciteit of seksuele voorkeur hebben, gelijk staat aan kennis en ervaring. In een waarde-creërende economie is dit niet houdbaar: een kapper kan geen vrouw aannemen die niet kan knippen en een homoseksuele aannemer die twee bouwprojecten verprutst, krijgt geen derde. Luxe-overtuigingen kunnen daarom alleen standhouden in een waarde-onttrekkende economie, waar de feedback tussen prestatie en gevolgen is verbroken en waarden belangrijker zijn dan resultaten.

Share

2. De economie groeit

Hoe lang horen we al niet dat de economie elk jaar groeit, dat Nederland een van de rijkste landen ter wereld is, dat we er met z’n allen weer op vooruit gaan en dat Nederland een van de laagste schulden in Europa heeft? En dan kijken we in onze eigen portemonnee en moeten we constateren dat de lasten wederom zijn gestegen en we weer minder overhouden, dat bij veel mkb’ers het water aan de lippen staat en vele verdwijnen en wordt er steeds verder bezuinigd op sociale diensten. Hoe kan het dat als we zo rijk zijn, we geen geld hebben voor de zaken die ertoe doen?

Het antwoord ligt in de berekening van het bruto binnenlands product (BBP).

Wereldwijd is het BBP de maatstaf om de gezondheid van een economie te meten. Stijgt het BBP, dan is de economie gegroeid en daalt het BBP twee kwartalen op rij, dan zitten we in een recessie. In Nederland is het BBP sinds de millenniumwisseling meer dan verdubbeld, van € 406 miljard in 2000 naar € 1.058 miljard in 2025. Op het eerste gezicht een indrukwekkend succesverhaal. Op het tweede gezicht een zorgelijke ontwikkeling.

Want het BBP meet uitsluitend economische activiteit en maakt daarin geen onderscheid tussen waarde-creatie en waarde-onttrekking. Een fabriek telt mee als economische activiteit, maar de overheid ook, en banken, en verzekeraars, en alle consultancy en compliance diensten ook. Die laatsten creëren geen nieuwe waarde, maar ze tellen wel mee als economische groei. Het enkele feit dat het BBP stijgt zegt dus niet zoveel. Het gaat erom waar die stijging vandaan komt.

Delen we het BBP in naar waarde-creërend versus waarde-onttrekkend, dan ontstaat er al een heel ander beeld:

Dan blijkt dat in de afgelopen 25 jaar vooral de waarde-onttrekkende economie sterk is gegroeid en reeds in 2005 de waarde-creërende economie voorbij is gestreefd. Kijken we naar de sterkste groeiers, dan zitten die bij de overheid, zorg en zakelijke diensten zoals consultancy. De waarde-creërende economie is ook gegroeid, maar legt het af tegen de waarde-onttrekkende economie en dat voelen we in onze portemonnee.

Volgens de berekeningen van het CBS is de Nederlandse economie in 2025 reëel 1,8% gegroeid. De grootste aanjager van deze economische groei is de overheid die elk jaar meer uitgeeft, gevolgd door onze huishoudens die steeds meer geld moeten uitgeven om te wonen en te leven. Kijken we naar bedrijvigheid, dan zien we een heel ander verhaal: bedrijven investeren elk jaar minder, driekwart van de ondernemers meldt een toenemende onzekerheid en de Nederlandse export groeit langzamer dan de wereldhandel doordat onze loon- en energiekosten te hoog zijn geworden om nog te concurreren. Ook stoppen steeds meer bedrijven of vertrekken naar het buitenland. De waarde-creërende economie stagneert en de waarde-onttrekkende economie groeit met name door stijgende overheidsuitgaven. Maar in Den Haag stijgt het BBP en wie alleen naar het BBP kijkt, ziet geen probleem.

Subscribe now

Kapotte thermometers

Volgens het CBS schommelt de belastingdruk al decennialang tussen de 40% en 43%. Maar in al die jaren heeft de overheid de lasten vrijwel jaarlijks verzwaard. De BTW is meerdere keren verhoogd, de accijnzen zijn gestegen, de gemeentelijke belastingen stijgen nog harder dan de WOZ-waarde en we betalen de hoogste energiebelasting van Europa. Onze portemonnee voelt elk jaar leger en de rijen voor de voedselbank worden steeds langer, maar toch blijft dat percentage rond de 40% hangen. Hoe kan dat dan?

Het antwoord is opnieuw het BBP. De belastingdruk wordt berekend door alle belastingen en premies te delen door het BBP. U betaalt belasting en van die belastingen betaalt de overheid haar ambtenaren, haar gebouwen, de zorg en het onderwijs. Al die uitgaven tellen mee als economische activiteit in het BBP en maken inmiddels ruim 24% van het totaal uit. Het mechanisme werkt als volgt: u betaalt meer belasting, de overheid geeft meer uit, het BBP stijgt en op papier blijft de belastingdruk hetzelfde. Corrigeren we voor het feit dat we het hier hebben over uitgaven van belastinggeld en niet over economische groei, dan stijgt de belastingdruk direct van 48% naar 63%.2 En die stijgt verder naarmate we meer waarde-onttrekkende activiteiten uit het BBP halen.

Hetzelfde zien we terug bij de staatsschuld. Nederland heeft eind 2025 € 523,5 miljard overheidsschuld. Die is in 2025 met € 32,5 miljard gestegen en is € 67,5 miljard hoger dan de recordschuld van € 456 miljard in 2014, waarna jarenlang harde bezuinigingen en lastenverzwaringen volgden. Maar het getal waar iedereen naar kijkt is de schuldquote. Die wordt op dezelfde manier als de belastingdruk berekend door de totale schuld door het BBP te delen. Hoe groter overheid, onderwijs en zorg worden als aandeel van het BBP, hoe gezonder de cijfers eruitzien terwijl de werkelijke schuld gewoon blijft stijgen. De schuldquote daalt op papier, niet in de werkelijkheid.

Het mechanisme is een cirkel. De overheid groeit, het BBP groeit mee, de belastingdruk als percentage blijft stabiel en de schuldquote daalt. Op papier ziet alles er goed uit. In werkelijkheid liggen zowel de belastingdruk als de schuldenlast veel hoger dan de officiële cijfers doen vermoeden. Via indirecte belastingen als BTW, accijnzen en energieheffingen voelen we dat elke dag in onze portemonnee. En ook het feit dat we steeds langer moeten doorwerken en de sociale voorzieningen steeds verder worden uitgekleed, is een duidelijke indicatie dat onze overheid helemaal niet zo gezond is als ze lijkt.

Corrigeren we voor de werkelijke verhoudingen, dan is Nederland niet het braafste jongetje van de klas maar een economie die veel kwetsbaarder is dan de cijfers doen vermoeden. En kwetsbare economieën overleven geen crises, zeker niet als bij de vorigen al het vet van de botten is gehaald.

Share

Waarom luxe overtuigingen in stand kunnen blijven

Net zoals geen oorlogsplan het contact met de vijand overleeft, overleeft geen luxe overtuiging het contact met de werkelijkheid. En daar zit precies het probleem. Het onderwijs levert jongeren af met de morele zekerheid zonder dat ze die hebben getoetst aan de werkelijkheid. De waarde-onttrekkende economie beschermt hen vervolgens tegen de gevolgen. Zo blijven luxe overtuigingen niet alleen in stand, maar verharden tot dogma’s in een omgeving die ze in alles bevestigt.

Maar er is ook nog een derde laag: het handhavingsmechanisme. Wie kritisch is op de consensus, wordt niet weersproken maar weggezet. Heb je kritiek op de effectiviteit van het diversiteitsbeleid, dan discrimineer je. Wijk je af van de jubelverhalen van het CBS, dan ben je selectief met cijfers.

Wat publiekelijk bespreekbaar is wordt niet langer bepaald door feiten, maar door moraal. Deugen is belangrijker dan gelijk hebben en identiteit belangrijker dan kennis en kunde. Zo lang we nog de welvaart hebben om deze luxe overtuigingen te financieren, zal er niet snel iets veranderen. Maar wat als de waarde-creërende economie de lasten niet langer trekt? Als de boer wordt uitgekocht, de mkb’er ermee stopt, de zzp’er de lasten niet meer kan dragen en de maakindustrie vertrekt. De waarde-onttrekkende economie kan alleen bestaan zolang er iemand is die de belastingen opbrengt om haar te financieren en die basis krimpt elk jaar. En dan wat?

In dit artikel heb ik twee luxe overtuigingen uitgewerkt, maar uiteraard zijn er meer. Als er behoefte is aan een extra artikel waarin ik er nog een aantal behandel, laat het mij weten in de commentaren. Het volgende artikel wordt het sluitstuk van de serie. Dan gaan we onderzoeken waarom dit systeem alleen catastrofaal kan eindigen.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Niet gebaseerd op films en series, wel op een extrapolatie van het BIJ1 verkiezingsprogramma van 2021!

Paul Klee, Twittering Machine (1922), Museum of Modern Art, New York

Woord vooraf

Dit is het tweede deel van het tweeluik over hoe taal wordt ingezet om denkprocessen te sturen. Het eerste deel leest u hier.

Hoewel dit artikel raakvlakken heeft met de Domme Hoogopgeleiden-serie, maakt het er geen onderdeel van uit. Het is een vertaling van de Engelse Indoctrination Series, waarvan inmiddels meerdere delen zijn verschenen. Wie verder wil lezen, op mijn Engelstalige Substack staan alle artikelen.

In dit artikel introduceer ik een stappenplan dat laat zien hoe morele taal zich een weg baant naar het centrum van de macht. De formule is niet universeel. Verschillende termen kunnen andere routes bewandelen. Maar de logica erachter is structureel en consistent en daar wil ik het vandaag met u over hebben.

Van betekenis naar controle

In het vorige artikel beschreef ik hoe woorden worden ontdaan van hun oorspronkelijke betekenis, moreel worden geladen en omgevormd naar een wapen van psychologische en sociale controle. Een aantal lezers had hierbij opgemerkt dat mijn voorbeelden hoofdzakelijk progressief van aard waren. Dat heeft meer te maken met structuur dan met ideologie. Taalbewapening komt aan beide kanten van het politieke spectrum voor, maar er is één kant die de afgelopen decennia hoofdzakelijk aan de knoppen heeft gezeten. Vandaag de dag zijn al onze instituties sterk progressief. De morele taal die dat met zich meebracht is vastgelegd in wetgeving, verankerd in beleid, geïntegreerd in het onderwijs en via compliance-eisen afgedwongen in het bedrijfsleven. Conservatieve morele taal blijft daarentegen grotendeels retorisch. Ze wint wellicht een verkiezing, maar krijgt bestuurlijk geen voet aan de grond. Alleen institutionele macht kan bepalen welke woorden worden omgezet in beleid en het is precies dat potentieel dat van woorden wapens maakt.

Dit deel gaat over wat er gebeurt wanneer die morele taal wordt overgenomen door de instituties die ons land besturen. Ik volg het pad dat van activisten en academici via beleid en regelgeving naar het dagelijks leven loopt. Ergens onderweg wordt morele taal verplicht: een woord wordt een doctrine, een doctrine wordt een regel en de regel bepaalt vervolgens wat er nog gedacht en gezegd mag worden.

De ironie is dat zodra de betekenis van bepaalde sleutelbegrippen is herschreven, de noodzaak voor wettelijke censuur wegvalt. De werkelijkheid wordt opgelegd en mensen gaan elkaar via woorden reguleren, waarbij algoritmes en andere sociale controlemechanismes worden ingezet om conformiteit af te dwingen. Cancelling en zelfcensuur zijn geen randverschijnselen meer maar de stille handhaving van een samenleving die zichzelf onder toezicht heeft gesteld.

Als dit proces al gaande is, is de vraag niet langer óf taal de realiteit schept, maar hoeveel van onze werkelijkheid al is herschreven zonder dat wij het hebben gemerkt.

Hoe morele taal de macht verovert

In tegenstelling tot de ‘Newspeak’ in George Orwells 1984, begint taalcontrole niet in het Torentje achter gesloten deuren. Tegen de tijd dat een begrip opduikt in wetgeving of beleid heeft het vaak al jaren gecirculeerd in activistische netwerken en academische kringen waar het geduldig ‘bewijs’ heeft verzameld.

Wat wij meemaken werkt precies omgekeerd: morele taal komt van onderaf. En dat maakt het ook zo effectief. Tegen de tijd dat het grote publiek voor het eerst kennismaakt met geherdefinieerde begrippen, zijn ze al verankerd in de wet en wordt er al over lesgegeven aan onze kinderen. Op dat moment bezwaar maken heeft dan nog weinig zin; de ideologische positie is tegen die tijd al een bestuurlijke waarheid geworden en elke aantasting daarvan een aanval op de democratie.

Het proces is niet transparant en verhardt naarmate het dichter bij de macht komt. Dus laten we eens kijken hoe een enkel woord vanuit de marge ons dagelijks leven kan gaan overheersen.

Stap 0 – De oorspronkelijke betekenis

Geherdefinieerde termen zoals antiracisme en genderidentiteit beginnen niet als beleidsinstrumenten. Ze ontstaan als concrete beschrijvingen van concrete verschijnselen, zonder waardeoordeel.

Antiracisme kwam in de jaren vijftig op als een oproep tot kleurenblinde wetgeving en gelijke behandeling voor de wet, op een moment dat zwarte Amerikanen dagelijks werden gediscrimineerd. Het principe was neutraal: discriminatie is verkeerd, in welke richting ook.

Genderidentiteit is een klinische term die begin jaren zestig werd geïntroduceerd door de UCLA-psychiater Robert Stoller. Hij beschreef ermee in hoeverre het gevoel van zijn patiënten overeenkwam met hun biologische geslacht. Het was een klinisch beschrijvende term, expliciet gekoppeld aan de geslachten man en vrouw en werd gebruikt in de diagnose van intersekse en transseksuele patiënten.

Beide termen waren decennialang duidelijk en onomstreden. Tot ze begonnen te verschuiven.

Stap 1 – Herdefiniëring en academische legitimering

Herdefiniëring begint als in activistische of academische kringen een bestaande term een nieuwe, moreel geladen definitie krijgt. De formulering veronderstelt in zichzelf dat er een fundamenteel onrechtvaardig probleem bestaat en dat de nieuwe definitie de enige, eerlijke manier is om de werkelijkheid te beschrijven. De nieuwe term lijkt beladen met compassie en zelfrechtvaardiging, want wie is er nou vóór racisme of onverdraagzaamheid? Maar in werkelijkheid wordt door de morele lading toe te voegen kritiek bij voorbaat onmogelijk gemaakt.

Antiracisme onderging zijn eerste herdefinitie via de Critical Race Theory, die op Amerikaanse rechtenfaculteiten werd ontwikkeld. Racisme had niet langer betrekking op individuele handelingen, maar was systemisch en ingebed in institutionele en maatschappelijke ongelijkheid. Rond 2018 herdefinieerden de Amerikaanse auteurs Kendi en DiAngelo het begrip verder: racisme is een systeem van wit privilege dat witte mensen per definitie bevoordeelt. Antiracisme is dan de actieve bestrijding van racistisch beleid en ideeën. Daarmee kwam een einde aan de neutrale definitie dat racisme en discriminatie twee kanten op kunnen werken.

Voor genderidentiteit was het de Amerikaanse filosoof Judith Butler die in 1990 met haar boek Gender Trouble betoogde dat niet alleen gender maar ook het biologisch geslacht zelf een cultureel construct is. Het concept dat genderidentiteit gekoppeld is aan het biologisch geslacht werd daarmee losgelaten.

Zodra een geherdefinieerde term de academische wereld betreedt, wordt de nieuwe definitie niet meer bevraagd maar als uitgangspunt genomen. Een wetenschapper die antiracisme onderzoekt, hanteert de aanname dat zwarte mensen structureel worden gediscrimineerd. In studies naar genderidentiteit worden de effecten en sociale gevolgen onderzocht, maar staat de loskoppeling van het biologisch geslacht zelf niet ter discussie.

Elke publicatie die daarop voortbouwt versterkt de volgende. Wetenschappers verwijzen graag naar elkaar om de bewijskracht van hun eigen onderzoek te vergroten. Hierdoor ontstaat een woud aan referenties dat de schijn wekt van breed gedragen empirisch bewijs. Wie van buitenaf naar die studies kijkt, ziet een indrukwekkende stapel onderbouwing. Echter, wie iets verder kijkt, ziet vooral dat dezelfde onderzoeken met dezelfde data en dezelfde aannames in andere bewoordingen worden herhaald. Die herhaling wordt consensus genoemd en die consensus vormt vervolgens het bewijs.

Een derde mechanisme maakt de cirkel rond. Ook de wetenschap wordt gestuurd door geld en de commissies die het geld toekennen zijn vaak zelf onderdeel van de heersende consensus. Dit heeft tot gevolg dat onderzoeken waarin de geherdefinieerde termen van antiracisme en genderidentiteit zitten verwerkt hun aanvraag veel sneller goedgekeurd zullen krijgen dan onderzoeken die deze terminologie kritisch bevragen. Deze onbalans in financiering, versterkt door herhaling en consensus, vormt de basis van de overtuiging dat de geherdefinieerde termen neutraal, objectief en wetenschappelijk onderbouwd zijn.

En als de wetenschap het volledig met zichzelf eens is, is de geherdefinieerde term klaar om door politici te worden omarmd.

Share

Stap 2 – Van wetenschap naar Europees beleid

Wanneer een term eenmaal academisch is gelegitimeerd, hoeft de politiek hem niet meer te rechtvaardigen. Hij komt binnen met het gezag van de wetenschap al achter zich. Beleidsmakers nemen de terminologie over zonder de onderliggende aannames te toetsen. De experts zijn het immers eens en wie dan nog bezwaar maakt, stelt zich op tegen de wetenschap.

In 2020 lanceerde de Europese Commissie (EC) het EU Anti-Racism Action Plan en de LGBTIQ-gelijkheidsstrategie. In beide documenten worden de geherdefinieerde termen als vaststaand feit behandeld en als uitgangspunt voor beleid genomen.

Het Anti-Racism Action Plan erkent expliciet het bestaan van structureel racisme als discriminerend gedrag dat is ingebed in sociale, financiële en politieke instituties. Opvallend is de intersectionele benadering waarin racisme wordt gekoppeld aan andere discriminatievormen zoals gender, seksuele oriëntatie en lichamelijke beperkingen. De EC stelde in 2021 een Coördinator Antiracisme aan om op Europees niveau antiracismebeleid te versterken. Daarnaast spoort de EC met financieringsprogramma’s zoals CERV en structuurfondsen lidstaten aan om op nationaal niveau actieplannen tegen racisme te ontwikkelen.

Ook voor genderidentiteit neemt de EC de geherdefinieerde term over zonder de onderliggende aannames te toetsen. De innerlijk beleefde identiteit is voortaan een beschermingsgrond op de arbeidsmarkt en een inclusienorm in het onderwijs. Daarnaast wil de EC dat lidstaten beleid opstellen dat juridische geslachtswijziging zonder medisch oordeel mogelijk maakt. Financieringsprogramma’s zoals CERV en Erasmus+ moeten vervolgens zorgdragen dat lidstaten dit beleid ook daadwerkelijk implementeren.

Aan het eind van deze stap zijn de nieuwe termen Europees verankerd. De volgende logische stap is navolging van de lidstaten.

Stap 3 – Van Europees beleid naar nationale wetgeving

Zodra de nieuwe terminologie in Europese richtlijnen is verankerd, vertalen nationale wetgevers die vroeg of laat naar bindend recht. In dit stadium zijn de geherdefinieerde termen niet langer vrijblijvend, maar beginnen zij juridische consequenties te krijgen.

Nederland kent al decennialang wetgeving tegen groepsbelediging en haatzaaien, waar ras expliciet onder valt (artikelen 137c en 137d Sr). Die grondslagen zijn sindsdien niet uitgebreid en ook is geen aparte antiracismewetgeving ingevoerd. De uitwerking van het EU Anti-Racism Action Plan is in Nederland dan ook vooral beleidsmatig.

Voor genderidentiteit ligt dat anders. In 2019 werd in de Algemene wet gelijke behandeling expliciet vastgelegd dat discriminatie op grond van geslacht ook discriminatie op grond van genderidentiteit, genderexpressie en geslachtskenmerken omvat. Daarnaast ligt een wetsvoorstel klaar om de deskundigenverklaring bij verzoeken om juridische geslachtswijziging te schrappen. Iemand die van geslacht wil wisselen, zou dat dan geheel op eigen verklaring kunnen doen, zonder dat een deskundige nog meekijkt of de wens duurzaam is of is ingegeven door andere factoren.

Nu de nieuwe terminologie in de wet is vastgelegd, is het de beurt aan de uitvoeringsinstanties om te bepalen wat het betekent.

Stap 4 – Van wet naar uitvoering

Zodra de nieuwe terminologie in de wet is verankerd, vertalen uitvoeringsinstanties haar naar procedures, rapportagestructuren en administratieve standaarden. In dit stadium wordt de nieuwe terminologie de geschreven regel en is afwijken er niet meer bij.

In 2021 heeft de rijksoverheid op aandringen van de Tweede Kamer de Nationaal Coördinator tegen Discriminatie en Racisme (NCDR) aangesteld. Tot en met 2025 stelde de NCDR jaarlijks een Nationaal Programma tegen Discriminatie en Racisme op. Sinds 2026 is die coördinerende rol komen te vervallen en richt de NCDR zich op advies en gerichte interventies. Het speerpunt voor 2026 is de bestrijding van anti-Zwart racisme, waarvoor een Nationaal Actieplan in ontwikkeling is.

Voor genderidentiteit verloopt de institutionalisering via de cultuursector en het onderwijs. Eerder al hadden de brancheverenigingen in de cultuursector de Code Culturele Diversiteit gepubliceerd met als doel de representatie in de cultuursector etnisch diverser te maken. In 2019 is deze code herschreven en verbreed naar de Code Diversiteit & Inclusie. Het doel van deze code is om de cultuursector toegankelijk te maken voor alle vormen van diversiteit, van etnische verschillen tot genderidentiteit, religie en seksuele oriëntatie. Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW), financierde niet alleen de aanpassing maar heeft van de Code een subsidievoorwaarde gemaakt: wie de Code niet onderschrijft, komt niet in aanmerking voor subsidie.

Twee jaar later verschijnt de handreiking Waarden voor een Nieuwe Taal, gefinancierd door OCW en de rijkscultuurfondsen. Hier komen antiracisme en genderidentiteit samen. Het doel van de handreiking is een gedekoloniseerde, inclusieve en toegankelijke taal voor iedereen en de premisse is expliciet:

‘De Nederlandse taal is een product van de geschiedenis, geografie en tijd. De taal toont de opvattingen van de dominante machtsgroep die, in de beschrijving van ‘de ander’, zijn eigen superioriteit en machtspositie versterkt ziet. Zo is iedereen en alles in Nederland een scheldwoord (’homo’, Turk, Jood, wijf, ‘het n-woord’), behalve de witte cisgender heteroseksuele man zonder lichamelijke, zintuigelijke, mentale en/of verstandelijke beperking.’

De handreiking stelt vijftien omgangsadviezen en taalsuggesties voor: genderidentiteit is geen gevoel of beleving maar een staat van zijn die niet ter discussie staat. Een transgenderpersoon voelt zich geen man of vrouw maar ís man of vrouw. Zeg niet ‘dames en heren’ maar ‘beste mensen’. Gebruik niet ‘hij’ of ‘zij’ maar ‘hen’ en ‘die’. En doe hetzelfde voor huidskleur, religie en seksuele oriëntatie.

Formeel geldt het taaladvies voor de cultuursector. Maar het ministerie dat de handreiking heeft gefinancierd, financiert ook het onderwijs. En zo verschijnt de nieuwe norm voor taal en identiteit vanzelf voor de klas.

Subscribe now

Stap 5 – Overdracht via het onderwijs

Scholen vertalen het beleid van de overheid naar leerinhoud. Wat eerst als beleidstaal circuleerde, wordt nu als kennis aangeboden.

Dat begint bij de lerarenopleidingen. Pabo’s integreren diversiteit en inclusie steeds nadrukkelijker in hun curriculum. De leraar die het klaslokaal instapt, geeft vervolgens les binnen een wettelijk kader dat deze thema’s verplicht stelt. Sinds december 2012 zijn alle scholen in het primair en voortgezet onderwijs verplicht aandacht te besteden aan seksuele diversiteit, waaronder genderidentiteit. Negen jaar later worden de eisen voor het burgerschapsonderwijs ook aangescherpt: scholen moeten niet langer alleen aandacht besteden aan burgerschap, maar actief kennis bevorderen over verschillen in geslacht, seksuele oriëntatie en etniciteit.

Het lesmateriaal volgt dezelfde lijn. De Stichting Leerplanontwikkeling, ook weer gefinancierd door OCW, ontwikkelt lesmateriaal over racisme, discriminatie en gender voor alle onderwijsniveaus. De nieuwe begrippen antiracisme en genderidentiteit worden daarin niet gepresenteerd als een recent geherdefinieerde visie, maar als de correcte beschrijving van de werkelijkheid.

Het is op dit punt, als de geherdefinieerde termen tot feiten zijn verheven, dat de media het gaat behandelen als het nieuwe normaal.

Stap 6 – Normalisering via de media

Door verspreiding via de media komt nu ook het grote publiek in aanraking met de geherdefinieerde termen. Journalisten nemen de nieuwe terminologie over als de standaardmanier om gebeurtenissen, groepen en conflicten te beschrijven.

Door herhaling en framing worden de geherdefinieerde termen de enige legitieme manier om over sociale en politieke kwesties te spreken. Commentatoren die de goedgekeurde terminologie gebruiken, worden gepresenteerd als gezaghebbend. Wie dat niet doet, wie kritiek uit of kanttekeningen plaatst bij de gevolgen van antiracisme- en diversiteitsbeleid, wordt gelabeld als extremist of complotdenker, gemarginaliseerd en gereduceerd tot karikatuur. Tegenspraak is niet meer mogelijk.

Door de ene kant te benadrukken en de andere te onderdrukken, weg te laten of politiek te profileren, ontstaat de indruk dat slechts één perspectief legitiem is. Wettelijke censuur is niet nodig. De media censureert zichzelf.

Op dat moment beseffen bedrijven dat zij niet langer kunnen achterblijven. Zij nemen de nieuwe termen over om hun professionele en economische risico’s te beheersen.

Stap 7 – Overname door bedrijven

Tegen de tijd dat bedrijven de nieuwe terminologie overnemen, doen ze dat niet uit ideologische motieven maar om bedrijfsrisico’s te beperken. Werkgevers passen hun beleid aan en de geherdefinieerde termen vinden hun weg naar de werkvloer.

HR-afdelingen introduceren diversiteitstrainingen, gedragscodes en meldstructuren die de categorieën van overheid en media overnemen. Formulieren die jarenlang alleen man of vrouw kenden, krijgen een derde optie: ‘anders’, ‘X’ of ‘zeg ik liever niet’. Voornaamwoordbeleid schrijft voortaan voor hoe collega’s elkaar moeten aanspreken en de werknemer leert dat zijn baanzekerheid niet alleen meer afhangt van zijn deskundigheid, maar ook van zijn taalgebruik.

Zo ontstaat een gefabriceerde consensus. Overheden, scholen, media en bedrijven gebruiken allemaal dezelfde termen en het lijkt wel alsof de hele samenleving het eens is over hun geherdefinieerde betekenis. Afwijking krijgt consequenties. Een verkeerde zin in een e-mail of op sociale media kan leiden tot een gesprek met HR en zelfs ontslag. Kritiek is niet meer te onderscheiden van wangedrag: woordkeuze alleen is voldoende reden om in te grijpen.

Het is op dit punt, wanneer institutionele, sociale en economische krachten samenvallen, dat woorden een wapen worden.

Stap 8 – Woorden als wapen

Zodra de nieuwe terminologie het publieke, zakelijke en institutionele leven beheerst, wordt zij een instrument van controle. Een verkeerde zin op sociale media kan leiden tot deplatforming en zelfs strafrechtelijk onderzoek. Een losse opmerking op het werk kan leiden tot klachten, schorsing of ontslag. Opzet en intentie zijn niet langer relevant; een verkeerd woord is voldoende om juridische consequenties uit te lokken.

Daarmee is de herdefiniëring naar morele taal voltooid. Wanneer racisme als structureel en systemisch wordt behandeld, doet individuele verantwoordelijkheid er niet meer toe en worden gelijke uitkomsten de maatstaf voor rechtvaardigheid. Selectie op grond van deskundigheid is dan discriminatie, maar banen ontzeggen op grond van de verkeerde identiteitscategorie niet. Hetzelfde geldt voor genderidentiteit. Biologische mannen toegang geven tot vrouwengevangenissen, vrouwelijke kleedkamers en vrouwensporten enkel en alleen omdat zij zich als vrouw identificeren is inclusief. Kritiek dat deze aanpak leidt tot oneerlijke en onveilige situaties voor vrouwen is vijandig en ‘transfoob’.

In deze omgeving is geen onderscheid meer tussen een andere mening hebben en wangedrag. De vrijheid van meningsuiting is wettelijk nog intact, maar brengt in de praktijk persoonlijke, professionele en juridische risico’s met zich mee. Het gevolg is dat de meeste mensen hun gedrag en taalgebruik aanpassen om consequenties te vermijden. En zo houdt het systeem zichzelf in stand met de morele taal die het heeft gecreëerd.

Share

Hoe morele taal het westen splijt

Waar mensen alleen nog spreken in morele taal, ontstaan parallelle werkelijkheden die uiteindelijk elke samenleving ontwrichten. De wijze waarop wij hier in Nederland sinds 7 oktober 2023 niet met wapens maar met woorden het conflict tussen Israël en Gaza uitvechten, illustreert dit mechanisme. In dit conflict worden dezelfde gebeurtenissen door voor- en tegenstanders met een morele lens bekeken en krijgen daarmee een tegengestelde interpretatie. Waar de een spreekt van zelfverdediging, spreekt de ander van genocide. Waar de een terroristen ziet, ziet de ander vrijheidsstrijders. De feiten zijn secundair geworden aan het morele kader waarmee ze worden gewogen.

In het pro-Israëlische frame is Israël de enige democratie in het Midden-Oosten, een voorpost van de westerse beschaving tegen islamitische barbarij. Elke militaire actie is zelfverdediging, elke kritiek op Israël is antisemitisme, Jodenhaat of Hamas-sympathie. Geert Wilders is een uitgesproken vertegenwoordiger van dit frame. Voor hem is de strijd van Israël identiek aan zijn eigen strijd tegen de islam. Netanyahu noemt hij zijn grote vriend en wat wij volgens hem vandaag nodig hebben is zionisme voor de Europese natiestaten. Dat Gaza sinds 7 oktober 2023 grotendeels is verwoest en sindsdien ongeveer 71.000 Gazanen zijn omgekomen, waarvan de helft vrouwen, kinderen en ouderen, zijn feiten die binnen dit frame worden omgebogen tot de onvermijdelijke gevolgen van een existentiële strijd tegen het kwaad. De verhoudingen doen er niet toe. De vijand is slecht, dus alles is gerechtvaardigd.

In het pro-Palestijnse frame is Israël een koloniale apartheidsstaat die genocide pleegt. Elke Palestijnse actie is verzet tegen onderdrukking, elke kritiek op dat verzet is medeplichtigheid aan bezetting. Anja Meulenbelt, voormalig Eerste Kamerlid en auteur, is een uitgesproken vertegenwoordiger van dit frame. Zij noemt Israël consequent een apartheidsstaat en sprak vóór 7 oktober 2023 ook al van genocide. Hamas beschrijft zij niet als terreurorganisatie maar als een grassroots beweging, voortgekomen uit het volk zelf. Dat de aanval van Hamas op 7 oktober 2023 gericht was tegen burgers, dat huizen met mensen erin in brand werden gestoken, dat vrouwen werden verkracht en kinderen vermoord, dat ongeveer 250 mensen werden ontvoerd en vele maanden onder vreselijke omstandigheden werden gegijzeld, zijn feiten die binnen dit frame worden omgebogen tot de onvermijdelijke gevolgen van decennialang onrecht. De wijze van verzet doet er niet toe. De vijand is slecht, dus alles is gerechtvaardigd.

Beide frames zijn elkaars spiegelbeeld, maar maken gebruik van hetzelfde mechanisme: de worst-motive fallacy (zie ook deel 1). De ander is per definitie slecht, dus alles wat mijn kant doet is daarom gerechtvaardigd. Maar alles wat de ander doet, bevestigt zijn slechtheid en is niet gerechtvaardigd. Feiten worden selectief toegepast en wat niet past wordt genegeerd of geherdefinieerd. Zo vernauwt de discussie tot goed tegen fout, gelijk tegen ongelijk en uiteindelijk onrecht tegen onrecht. Een gedeelde werkelijkheid van waaruit een gesprek kan beginnen bestaat niet meer. Je bent óf antisemiet óf genocide-apologeet. Een derde optie is er niet.

Dit mechanisme is bijzonder destructief voor een land dat is gebouwd op overleg en een gedeeld feitenkader. Morele taal ondermijnt dat fundament. Zij leidt tot groepsdenken waarin elke groep de waarheid in pacht heeft, of in ieder geval het morele gelijk. Maar democratie is juist gestoeld op de bereidheid om tot een gedeelde oplossing te komen. Dat kan alleen als je elkaars feiten erkent en elkaars motieven niet bij voorbaat tot kwaadaardig reduceert. Morele taal sluit dat uit. Zij maakt van elke tegenstander een vijand en van elk meningsverschil een strijd tussen goed en kwaad. Met als gevolg dat je altijd moet kiezen: je bent voor of tegen, goed of fout. Compromis is verraad, nuance medeplichtigheid. Waar dat de norm wordt, houdt politiek op en begint oorlog; óók als die alleen met woorden wordt gevoerd.

Een samenleving zonder gedeelde realiteit kan zichzelf niet besturen. Morele strijd vervangt diplomatie en elke oplossing wordt met wantrouwen bekeken. Op die manier kan niets meer worden opgelost, hooguit tijdelijk geparkeerd.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Als u wilt weten wat er gebeurt als gelijke uitkomsten, genderidentiteit en antiracisme tot staatsideologie worden verheven, kunt u alvast Curlingkinderen lezen. Nu nog dystopische fictie!

Jan Steen, De Rederijkers, ca. 1665. Worcester Art Museum, Worcester MA, USA

In het vorige deel zagen we hoe het onderwijs een generatie heeft voortgebracht die moreel zeker is maar intellectueel afhankelijk. Die generatie staat nu op de arbeidsmarkt en de arbeidsmarkt heeft precies op haar gewacht.

En dan…

En dan staat ze buiten.
Diploma op zak.

Vier jaar lang heeft ze geploeterd, tentamens gehaald, papers geschreven en groepsopdrachten uitgevoerd. Ze is vaardig in PowerPoint, soepel in jargon en bedreven in het volgen van instructies. Ze kan problemen benoemen, processen beschrijven en bepalen welke waarden daarbij horen.

Ze is nu hoogopgeleid
Maar wat kan ze eigenlijk?

Ze scrolt door vacatures.

Projectmedewerker. Beleidsadviseur. Junior consultant. HR-medewerker. Trainee duurzaamheid. Coördinator participatie. Compliance officer. Communicatiespecialist.

Functies zonder product en zonder tastbare output. Waar succes wordt gemeten in wat is vastgelegd en falen hooguit leidt tot een extra overleg, een rapport, nieuwe regels en aangescherpte procedures.

Voor de vorm kijkt ze nog even naar sectoren waar het land werkelijk mensen tekortkomt: zorg, onderwijs, techniek, ict. Werk dat moet werken. Waar output direct zichtbaar is en fouten gevolgen hebben.

Maar daar is ze niet voor opgeleid.
Dus beland ze waar haar vaardigheden passen.

Bij grootbedrijf of grootoverheid.
In beleid, toezicht, HR, compliance, juridische afdelingen en managementlagen.

Waar productie bestaat uit papier.
En risicobeheersing belangrijker is dan een oplossing.

Daar kan zij functioneren zonder ooit verantwoordelijkheid te hoeven nemen voor de gevolgen van haar werk.

En daar is waar inmiddels bijna de helft van onze beroepsbevolking werkzaam is.

De grote verschuiving

Dertig jaar geleden werkte ongeveer vijfenzeventig procent van de beroepsbevolking in sectoren waarin daadwerkelijk nieuwe waarde werd gecreëerd. Ongeveer vijfendertig procent hield zich bezig met tastbare productie: industrie, bouw, landbouw en energie. Nog eens veertig procent werkte in diensten die daar direct aan gekoppeld waren zoals logistiek, transport, handel en technisch onderhoud. De resterende vijfentwintig procent werkte in administratieve en bestuurlijke functies.

Vandaag de dag ziet die verhouding er anders uit. Nog maar twintig procent van de beroepsbevolking werkt in sectoren die tastbare goederen produceren. Tegelijkertijd is de dienstensector gegroeid tot circa tachtig procent van de werkgelegenheid en ruim driekwart van het bbp.

Op het eerste gezicht lijkt dat een logisch patroon voor een hoogontwikkelde economie. Wanneer productie zich verplaatst naar lagelonenlanden, verschuift een land naar kennis, innovatie en hoogwaardige dienstverlening. De concurrentie verschuift dan van arbeid naar kennisvoorsprong. Maar dat is niet de richting waarin de Nederlandse diensteneconomie zich heeft ontwikkeld.

De feitelijke verschuiving liep niet van productie naar kennis, maar van waarde creëren naar waarde onttrekken. Waarde-creërend werk brengt iets voort wat er daarvoor niet was: een gebouw, een machine, een verzorgde patiënt, een kind dat leert lezen. Waarde-onttrekkend werk brengt zelf niets voort, maar beheert, reguleert, controleert en verantwoordt wat anderen hebben gemaakt. In de afgelopen dertig jaar is de werkgelegenheid het sterkst gegroeid in precies die tweede categorie: bij de overheid, semipublieke instellingen, financiële dienstverlening en zakelijke diensten. Naar schatting is inmiddels de helft van de beroepsbevolking werkzaam in waarde-onttrekkende banen, van beleid en toezicht tot management, compliance en verslaglegging. Daardoor moet een relatief kleine productieve kern een steeds zwaardere laag van beheer en controle dragen.

Wanneer een groot deel van de beroepsbevolking zich alleen maar bezighoudt met administratie, rapportage, toezicht en regulering, verandert ook het karakter van de economie. Bureaucratie is dan niet langer een ondersteunende laag rondom economische activiteit, maar het kader waarbinnen die activiteit plaatsvindt. Economische handelingen worden ingebed in regelsystemen, verantwoordingsstructuren en controlemechanismen die vooraf bepalen wat telt als correct en legitiem. Daarmee verschuift ook wat in het dagelijks werk als bekwaam geldt: werk draait in toenemende mate om het toepassen van regels, het volgen van instructies en het functioneren binnen systemen die uniformiteit en controleerbaarheid vereisen. Achter die systemen zitten nog altijd mensen, maar hun rol is verschoven van zelfstandig nadenkend professional naar uitvoerder van vastgelegde procedures.

In een omgeving waarin procesdenken en instructies volgen de kern van het werk vormen, worden dat de dominante vaardigheden. En in die omgeving vindt de moderne hoogopgeleide moeiteloos haar plek.

Share

De opkomst van de regelstaat

Probeer vandaag in Nederland iets te bouwen, iets te organiseren of iets te veranderen en je loopt vrijwel direct tegen een woud van voorschriften aan. Een woning verbouwen vraagt om vergunningen en toetsing aan bestemmingsplannen. Voor een buurtfestival zijn vergunningen, veiligheidsplannen en meerdere verzekeringen vereist. Wie iets wil veranderen, moet kunnen aantonen dat alle procedures zijn doorlopen en aan alle voorwaarden is voldaan, met als gevolg dat de voorbereiding vaak meer tijd kost dan de uitvoering zelf.

Dat is niet alleen een kwestie van een overmaat aan regels. Opvallender is dat beslissingen zelden nog op inhoud worden verdedigd, maar worden gelegitimeerd met verwijzingen naar wetgeving, richtlijnen en protocollen. “Het mag niet van de regels”, “wij zijn daartoe verplicht” of “daar gaat Europa over” gelden daarbij als afdoende argument. Dat de uitkomst mogelijk onwenselijk is en maatwerk tot betere resultaten kan leiden, weegt tegenwoordig minder zwaar dan de eis dat het besluit past binnen het geldende juridische kader.

Maar deze situatie is niet van de ene op de andere dag ontstaan.

De eerste aanzet ligt bij het vastlopen van de naoorlogse verzorgingsstaat. Na de oliecrisis van 1973 maakte stagnerende groei, oplopende werkloosheid en exploderende overheidsuitgaven het model onhoudbaar. Onder invloed van het neoliberale denken werd een decennium later gekozen voor privatisering en verzelfstandiging. Staatsbedrijven werden op afstand gezet, publieke taken uitbesteed en overheidsorganisaties opgesplitst. De overheid trok zich terug uit de uitvoering, maar bleef politiek verantwoordelijk voor de uitkomsten.

Politieke verantwoordelijkheid zonder directe aansturing is alleen houdbaar als je de uitvoerder bindt. Privatisering bracht daarom geen vrije markt maar normering: gedetailleerde voorschriften over wat private partijen moesten leveren, toezichthouders die dat controleerden en sancties voor wie zich er niet aan hield. Elke stap in die keten riep de volgende op. Daarmee werd met de privatisering een bureaucratisch systeem gecreëerd dat al snel zwaarder woog dan de staatsbedrijven die het had vervangen.

De oprichting van de Europese Unie in 1992 versterkte deze ontwikkeling. Waar de eerdere Europese samenwerking nog gericht was op economische afstemming tussen soevereine staten, betekende politieke en monetaire integratie een structurele overdracht van bevoegdheden naar Brussel. Besluiten worden sindsdien centraal vastgesteld en zijn bindend voor alle lidstaten. Een ambtenaar in Brussel die toeziet op zevenentwintig verschillende economieën, rechtssystemen en culturen kan onmogelijk beoordelen of lokaal de juiste afweging is gemaakt. Hij kan alleen controleren of de procedure correct is doorlopen.

Sinds de oprichting heeft de EU meer dan 100.000 besluiten afgegeven. Elke nieuw besluit vereist ambtenaren die hem omzetten naar nationale regelgeving, beleidsmedewerkers die administreren en rapporteren en toezichthouders die de naleving bewaken. Op deze schaal is geen ruimte voor professionele oordeelsvorming of maatwerk. Wat overblijft is naleving en handhaving.

De moderne afrekencultuur heeft dit mechanisme bestendigd. Wanneer fouten niet langer worden gezien als een onvermijdelijk deel van de uitvoering maar als persoonlijk falen, wordt risicomijding rationeel gedrag. Het aantal moties van wantrouwen in de Tweede Kamer is in twintig jaar meer dan verdrievoudigd. De ironie is dat de bewindspersoon er steeds vaker ongeschonden afkomt, maar elk incident de bewegingsruimte van diezelfde bewindspersonen verder beperkt. De motie haalt geen meerderheid, de politicus overleeft, maar er komen wel altijd nieuwe regels bij.

Zo voedt het systeem zichzelf. Elke mislukking leidt tot een commissie, elk rapport tot nieuwe regelgeving, elke nieuwe regelgeving tot nieuwe toezichthouders. Toezichthouders die niets vinden hebben geen bestaansrecht, dus vinden ze iets. Beleidsafdelingen die geen beleid produceren zijn overbodig, dus produceren ze beleid. Tussen 2018 en 2024 groeide het aantal rijksambtenaren met 38 procent, ruim 43.000 voltijdbanen erbij, terwijl elk kabinet in die periode is aangetreden met de belofte de overheid te verkleinen. Rutte I werkte met twaalf ministers, Rutte IV met twintig. De overhead bij het rijk schommelt rond de vijftig procent, waarbij de ene helft van de ambtenaren alleen nog de andere helft staat te controleren.

Daarmee is de legitimiteit verschoven van inhoud naar procedure. Niet de uitkomst bepaalt of een besluit juist is, maar of de procedure correct is doorlopen. De macht verschuift zo vanzelf naar degenen die de regels ontwerpen, toepassen en controleren. In essentie is dat een technocratie: een systeem waarin niemand meer oordeelt maar iedereen uitvoert en waarin de regel boven de werkelijkheid staat.

Het huwelijk tussen grootoverheid en grootbedrijf

Tot de millenniumwisseling was het midden- en kleinbedrijf de sterke ruggengraat van de economie. De meerderheid van de beroepsbevolking werkte in het MKB met de nadruk op vakmanschap en afzet in lokale markten. Dertig jaar later is dat beeld ingrijpend veranderd. Minder dan de helft van de beroepsbevolking werkt nog bij het MKB. De rest werkt bij het grootbedrijf of bij grootoverheid.

Ironisch genoeg valt deze verschuiving van MKB naar grootbedrijf en grootoverheid vrijwel samen met de verschuiving van waarde-creatie naar waarde-onttrekking. Het MKB zit voor het grootste deel in de waarde-creërende economie: in bouw, industrie, transport, handel en ambacht. Grootbedrijf en grootoverheid zitten vooral in de waarde-onttrekkende economie: financiële dienstverlening, consultancy, beleid en regelgeving. Uiteraard is er overlap, zijn er grote bedrijven zoals ASML die machines bouwen en zijn er kleine bureaus die uitsluitend adviseren en administreren. Maar de overlap is groot genoeg om te zeggen: wie de lasten draagt van de regelstaat, is over het algemeen ook degene die iets maakt.

De verschuiving van MKB naar grootbedrijf is geen uitkomst van een vrije markt, maar het resultaat van een systeem waarin de twee dominante spelers, grootbedrijf en grootoverheid, elkaar institutioneel hebben gevonden en elkaar sindsdien versterken. Het gevolg is een zeer ongelijk speelveld, waarin kleine en middelgrote ondernemers steeds vaker het onderspit delven.

Subscribe now

Dat begint al bij de belastingdruk. Grote bedrijven onderhandelen met de belastingdienst over wat ze mogen afdragen via zogeheten rulings: maatwerk afspraken waarvan de inhoud strikt geheim is, maar het bestaan een publiek geheim. Het MKB heeft die mogelijkheid niet. Daar komen andere constructies bij. ASML bijvoorbeeld betaalt over zijn patentwinsten een fractie van het normale vennootschapsbelastingtarief via de Innovatiebox. Shell verrekent verliezen uit buitenlandse activiteiten met de winsten die in Nederland worden gemaakt en betaalt zo vrijwel geen vennootschapsbelasting. Tata Steel verschuift winsten naar landen met een lager belastingtarief en ontvangt tegelijkertijd overheidssubsidies voor verduurzaming. Drie bedrijven, drie verschillende constructies, allemaal legaal.

Het geld dat het grootbedrijf op de belastingen uitspaart, vloeit zelden terug in de economie (waarde-creatie), maar wordt vaker aangewend om dividend uit te keren of eigen aandelen in te kopen (waarde-onttrekking). Minder uitstaande aandelen betekent een hogere winst per aandeel, wat leidt tot een hogere koers en een hogere beurswaarde. Die hogere beurswaarde verhoogt weer de kredietwaardigheid, waardoor grote bedrijven goedkoper kunnen lenen. MKB-bedrijven betalen daarentegen structureel een hoger rentetarief, zijn voor meer dan tachtig procent afhankelijk van drie grootbanken en hebben geen toegang tot obligatiemarkten of aandelenuitgifte. Die structureel ongelijke toegang tot de kapitaalmarkt vertaalt zich direct in ongelijke financiële slagkracht.

Daar komt bij dat het grootbedrijf de goedkoper verkregen leningen vooral gebruikt om kleinere spelers en nieuwe innovaties op te kopen. Dat doet grootbedrijf niet om de kennis om beter te concurreren en innoveren verder uit te bouwen, maar om het van de markt te halen. De economische groei van het grootbedrijf is daardoor steeds minder het resultaat van waarde-creatie en steeds meer van het handhaven van hun eigen verdienmodel door de concurrentie uit te schakelen. De gevolgen zijn drieledig. Prijzen blijven hoog omdat de druk om goedkoper te worden verdwijnt, innovatie stokt en de markt bevriest omdat betere alternatieven uitblijven. Veel producten en diensten kunnen goedkoper of beter. Maar de concurrentie die dat kan leveren is vaak al eerder opgekocht of uit de markt gedrukt. Het MKB heeft die speelruimte niet. Het concurreert lokaal op prijs en kwaliteit, terwijl de spelregels steeds meer in het voordeel van de grote spelers worden geschreven.

Groot zijn heeft als bijkomend voordeel dat er een impliciet overheidsvangnet ontstaat als het misgaat. Too big to fail betekent in de praktijk dat winsten privaat blijven en aan aandeelhouders worden uitgekeerd, terwijl verliezen door de overheid worden overgenomen en zo op de samenleving worden afgewenteld. Ook overheidssubsidies, bijvoorbeeld om te verduurzamen, komen voor het merendeel terecht bij grote bedrijven, terwijl het MKB dezelfde verduurzaming moet ondergaan, maar dan alleen op eigen kosten.

Waar het grootbedrijf bij grootoverheid aan tafel zit, zit het MKB dat niet. In Brussel lopen 25.000 lobbyisten rond waarvan het overgrote deel afkomstig is uit het grootbedrijf. De Europese regelgeving weerspiegelt die asymmetrie: complex, omvangrijk en het best beheersbaar voor organisaties met de specialisten in huis om de wildgroei aan regels bij te houden. Vervolgens huurt grootoverheid het grootbedrijf weer in om al die complexe regelgeving om te zetten in overheidsbeleid en gaan publieke aanbestedingen vrijwel altijd naar grootbedrijf, omdat alleen zij groot genoeg zijn om aan alle gestelde eisen te voldoen. Het gevolg is dat de overheid haar eigen groei structureel uitbesteedt aan het grootbedrijf en daarvoor betaalt met publiek geld: de waarde-onttrekkende economie financiert zichzelf.

Door deze vervlechting wordt het grootbedrijf net zo log en onbestuurbaar als grootoverheid. Een multinational die groot genoeg is om niet te falen bouwt intern dezelfde structuren als de overheid die hem in stand houdt: uitdijende HR-afdelingen, compliance-teams, duurzaamheidsrapporten, communicatieafdelingen, lobbyisten, interne consultants en strategieafdelingen. De productieve kern wordt omgeven door een steeds dikkere schil van beheer, verantwoording en zelflegitimatie. Dit is geen vrije markt maar corporate socialisme: een systeem van wederzijdse afhankelijkheid waarin winsten privaat blijven, risico’s worden gesocialiseerd en de rekening naar het MKB en de burger gaat.

Share

Waar domheid rendabel wordt

De arbeidsmarkt weerspiegelt de economie: waar de groei zit komen de banen en die groei zat de afgelopen dertig jaar vooral in de waarde-onttrekkende economie. Bovendien liggen de salarissen daar ook structureel hoger dan in de waarde-creërende economie.

Dat is geen toeval. In de waarde-onttrekkende economie ontbreekt de tucht van een echte markt. Grootoverheid hoeft haar budget niet te verdienen: de kosten worden verspreid over alle belastingbetalers en er is geen concurrent die het goedkoper doet. Het grootbedrijf opereert in markten waar schaalgrootte, marktmacht en toegang tot goedkoop kapitaal de winstmarges beschermen tegen echte concurrentiedruk. Beide werelden hebben daardoor de ruimte om functies te creëren die op een vrije markt niet zouden bestaan: compliance-afdelingen, duurzaamheidscoördinatoren, diversiteitsadviseurs, strategieteams, beleidsmedewerkers en communicatiespecialisten. Voor die functies bestaat geen onafhankelijke marktprijs, want de vraag ernaar is grotendeels door henzelf gecreëerd. Grootoverheid en grootbedrijf kijken dus naar elkaar om te bepalen wat zulke functies mogen kosten en stuwen zo elkaars loonschalen op voor werk dat vooral bestaat uit het voeren van overleggen en het produceren van papier.

De moderne hoogopgeleide past hier van nature in. Dertig jaar onderwijsafbraak heeft het onderwijs uitgehold. De basisvaardigheden van lezen, rekenen en spellen dalen al jaren. Wie desondanks doorstroomt naar het hoger onderwijs neemt die achterstand mee en studeert er net zo moeiteloos mee af. Maar de arbeidsmarkt sanctioneert deze achteruitgang niet: moderne hoogopgeleiden vinden niet alleen snel een baan, ze verdienen vaak ook een beter salaris dan de waarde-creërende markt kan bieden.

Dat onze huidige economie geen eisen meer stelt aan output is een veelzeggend signaal. In een waarde-creërende economie is dat niet mogelijk: vakmensen die hun vak niet beheersen, hebben simpelweg geen werk. Maar in de waarde-onttrekkende economie verdwijnt dat signaal: richtlijnen worden gevolgd, overleggen gepleegd, adviezen uitgebracht en rapporten geschreven. Faalt een beslissing of advies, leidt het hooguit tot een extra overleg of een aanscherping van de procedure. De waarde-onttrekkende economie corrigeert zichzelf niet.

Dat gebrek aan correctie werkt ook door in de beeldvorming van de moderne hoogopgeleide. Wie goed betaald wordt in een omgeving waarin iedereen goed betaald wordt, leidt daaruit al snel af dat haar werk meer waard is dan het werk van iemand die minder betaald krijgt. Dat die hogere beloning eerder het gevolg is van het ontbreken van concurrentie dan van echte bekwaamheid, zal zij zelf niet zo snel inzien. Wie meer verdient dan een loodgieter of vrachtwagenchauffeur, concludeert al snel dat ze ook meer weet.

Maar de hogere beloning verklaart de zelfgenoegzaamheid niet volledig. Niet alleen verdient ze meer met haar werk, haar werk draait ook om waarden: duurzaamheid, inclusie, veiligheid, rechtvaardigheid. Wie zich bezighoudt met de juiste onderwerpen hoeft zich niet te verantwoorden voor de resultaten; de intentie volstaat. Daarmee sluit de economische bescherming van de waarde-onttrekkende economie naadloos aan op het morele kader dat het onderwijs haar heeft meegegeven.

Zo sluit de wereld zich om haar heen. Ze werkt met mensen die hetzelfde verdienen en hetzelfde denken, woont in dezelfde wijken en leest dezelfde media. De problemen die ze tegenkomt zijn de problemen van die wereld. De werkelijkheid van de aannemer, de boer of de middenstander bereikt haar als beleidsvraagstuk; iets waarvoor een werkgroep moet worden opgestart, niet iets wat ze zelf ervaart of waar zij de gevolgen voor draagt.

In het volgende artikel ga ik verder met hoe in deze wereld het wensdenken het overneemt van realiteitsbesef en hoe men zich hier overtuigingen kan veroorloven die anderen zich niet kunnen permitteren.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Altijd nieuwsgierig geweest hoe het leven eruit zou zien als we helemaal niet meer zelf mogen nadenken? Koop dan mijn boek!

Pieter Bruegel de Oude – De triomf van de dood (ca. 1562), Museo del Prado, Madrid.

Afgelopen weekend voerden de Verenigde Staten samen met Israël een preventieve aanval uit op Iran. De operatie Epic Fury volgde op maanden van oplopende spanningen en een zichtbare militaire opbouw in de regio. Voor deze aanval is geen mandaat van de VN Veiligheidsraad verkregen, noch toestemming van het eigen Congres. Ook is er geen bewijs dat Iran op dat moment een onmiddellijke dreiging voor de VS of Israël vormde. Iran heeft vervolgens gereageerd met aanvallen op Amerikaanse militaire doelen in de regio en een effectieve blokkade in de Straat van Hormuz opgeworpen, met de dreiging dat elk schip dat de doorgang probeert te gebruiken zal worden aangevallen.

Die aanval kwam niet uit het niets. Sinds het begin van Trumps tweede termijn hebben de VS opnieuw een expliciete maximum pressure-strategie tegen Iran gevoerd. De Amerikaanse minister van Financiën heeft openlijk verklaard dat de sancties bedoeld waren om de Iraanse economie hard te raken. De zware beperking van de olie-export, gecombineerd met financiële sancties heeft de rial doen kelderen en de economie in hyperinflatie gestort, met een dramatisch koopkrachtverlies voor de Iraanse bevolking tot gevolg.

In die economische situatie braken in meerdere Iraanse steden protesten uit. De directe aanleiding was de explosie van prijzen en het instorten van de koopkracht, maar de demonstraties kregen al snel een bredere politieke lading, met leuzen tegen het regime en oproepen tot het aftreden van de ayatollah en het einde van de islamitische republiek. De protesten werden met extreem geweld neergeslagen, waarbij duizenden doden zijn gevallen. Tijdens deze onrust arresteerden de Iraanse autoriteiten ook meerdere buitenlandse personen en uitten zij beschuldigingen van buitenlandse inmenging. Over de aard en omvang van buitenlandse betrokkenheid is verder weinig informatie beschikbaar, maar de arrestaties zelf zijn wel gerapporteerd.

Op het moment van de aanval waren de VS en Iran nog in onderhandeling over verdere beperkingen van uraniumverrijking en internationale controle op het nucleaire programma. Toch gaf de Amerikaanse president afgelopen weekend opdracht tot een grootschalige aanval op Iran. Als rechtvaardiging werd opnieuw gewezen op het Iraanse nucleaire programma. Dat argument wringt, omdat de VS acht maanden eerder al Iraanse nucleaire installaties hadden gebombardeerd en toen verklaarden dat het nucleaire programma van Iran was vernietigd.

Dubbele maatstaven

Het gebruik van geweld tussen staten is geregeld in het VN-Handvest. Artikel 2 lid 4 verbiedt het gebruik van geweld tegen de territoriale integriteit of politieke onafhankelijkheid van een andere staat. Er zijn slechts twee uitzonderingen: een mandaat van de VN-Veiligheidsraad of zelfverdediging tegen een gewapende aanval, zoals vastgelegd in artikel 51. Zelfverdediging kan ook collectief zijn, bijvoorbeeld ter bescherming van een bondgenoot, mits sprake is van een gewapende aanval en de reactie noodzakelijk en proportioneel is.

Voor de aanval ontbrak een mandaat van de VN-Veiligheidsraad, evenals bewijs dat een Iraanse aanval op de VS of Israël op handen was. Daarmee valt de actie moeilijk te verenigen met het VN-Handvest, dat militair geweld tussen staten alleen toestaat bij zelfverdediging tegen een gewapende aanval of met toestemming van de Veiligheidsraad. In de VS wordt de aanval inmiddels verdedigd met de redenering dat Israël anders zelf zou hebben toegeslagen en dat Amerikaanse betrokkenheid nodig was om escalatie te beheersen. Juist die redenering roept kritiek op: verschillende Amerikaanse senatoren waarschuwen dat wanneer Israël feitelijk de militaire keuzes van Washington bepaalt, dat een gevaarlijk precedent schept.

Na de Iraanse tegenaanvallen richtten westerse leiders hun publieke veroordelingen vrijwel uitsluitend op de reactie van Iran. Over de rechtmatigheid van de Amerikaanse en Israëlische aanval die daaraan voorafging, bleef het opmerkelijk stil. President Emmanuel Macron, bondskanselier Friedrich Merz en premier Keir Starmer noemden de Iraanse aanvallen “onbesuisd” en “disproportioneel” en riepen op tot diplomatie, wat er in de praktijk op neerkomt dat Iran zijn acties moet staken en gehoor moet geven aan de Amerikaanse eisen.

Ook andere westerse regeringsleiders benadrukten de noodzaak van de-escalatie, maar dan uitsluitend vanuit de zijde van Iran. Dit zijn dezelfde leiders die zich doorgaans profileren als verdedigers van de rules-based order en van de soevereiniteit van staten. Wanneer dat beginsel door een bondgenoot wordt geschonden, blijkt de verontwaardiging echter opvallend selectief. Spanje sprak zich de afgelopen dagen als een van de weinigen wél uit tegen de aanvallen en kreeg daarop direct dreigementen van de Amerikaanse president, terwijl andere Europese regeringsleiders hun collega in Spanje publiekelijk nauwelijks steunden.

Afgelopen maandag publiceerden de VS samen met Koeweit, Saoedi-Arabië, Bahrein, Qatar en de Verenigde Arabische Emiraten een gezamenlijke verklaring waarin Iran als roekeloos werd bestempeld. Het gaat om landen die nauwe bondgenoten van de VS zijn en waar duizenden Amerikaanse militairen permanent zijn gestationeerd.

Geen van deze landen is een liberale democratie. Het zijn autocratische staten waarin politieke tegenstanders worden vastgezet en oppositie wordt onderdrukt. In vrijwel al deze landen worden de doodstraf en lijfstraffen toegepast, is homoseksualiteit strafbaar en hebben vrouwen een wettelijk ondergeschikte positie.

Dit zijn de landen die samen met de VS verklaren dat Iran roekeloos handelt in naam van vrede en veiligheid.

Share

Selectieve verontwaardiging

In het publieke debat overheerst het mensenrechtenargument dat de aanval op Iran moet worden beschouwd als een stap richting bevrijding van de Iraanse bevolking uit het repressieve bewind van de ayatollahs. Vrouwen worden onderdrukt, minderheden vervolgd en politieke vrijheid ontbreekt. Dat klopt. Maar als mensenrechten werkelijk de doorslaggevende reden zijn voor militair ingrijpen, waarom wordt er dan niet ingegrepen in landen waar de situatie minstens zo ernstig is?

Neem Noord-Nigeria, waar in meerdere regio’s shariarechtbanken opereren en straffen als amputatie en steniging in de wet zijn verankerd. Of kijk naar Amerikaanse bondgenoten als Saoedi-Arabië, Bahrein en de Verenigde Arabische Emiraten, waar shariawetgeving een belangrijke rol speelt in het straf- en familierecht en waar vrouwen juridisch niet gelijk zijn aan mannen.

Als onderdrukking en geweld tegen vrouwen werkelijk het criterium zijn voor militair ingrijpen, waarom grijpen wij dan niet in Congo in? In het oosten van het land gebruiken tientallen milities seksueel geweld al jaren systematisch als oorlogswapen. Vrouwen en meisjes worden op grote schaal verkracht, vaak gevolgd door brute verminking met messen of machetes. Artsen en hulporganisaties waarschuwen al jaren dat dit conflict een van de ernstigste schendingen van vrouwenrechten ter wereld vormt. Toch bestaat de internationale reactie daar uit een VN-stabilisatiemissie van ongeveer vijftienduizend militairen in een land dat groter is dan West-Europa. Het mandaat blijft beperkt tot bescherming van burgers en ondersteuning van het Congolese leger; van militair ingrijpen of regime change is geen sprake.

En als verminking van vrouwen het doorslaggevende criterium zou zijn, waarom staan landen zoals Somalië, Guinee, Mali, Egypte en Sudan niet voortdurend op de internationale agenda? In deze landen worden meisjes onder het mom van religieuze besnijdenis nog altijd op grote schaal ernstig verminkt; een praktijk die niet alleen blijvende lichamelijke schade veroorzaakt, maar ook jaren later nog levens kan kosten wanneer vrouwen door het littekenweefsel ernstige complicaties krijgen bij zwangerschap en bevalling.

De ongemakkelijke waarheid is dat westerse verontwaardiging opvallend selectief is. De ernst van mensenrechtenschendingen verklaart zelden waar militair wordt ingegrepen. In plaats daarvan volgt de kaart van interventies de lijnen van geopolitieke belangen zoals grondstoffen, strategische routes en bondgenootschappen, terwijl mensenrechten vaak dienen als de dunne morele schil waarmee het beleid wordt gerechtvaardigd.

Het trackrecord van regime change in het Midden-Oosten

De belofte dat militaire interventie vrijheid en stabiliteit brengt, klinkt inmiddels bekend. Maar waar heeft regime change in de afgelopen decennia in het Midden-Oosten daadwerkelijk geleid tot een democratische, veilige en stabiele samenleving?

Laten we beginnen met Afghanistan. Twintig jaar lang werd de bevolking een toekomst van democratie, rechtsstaat en vrouwenrechten voorgehouden. Westerse troepen bleven, verkiezingen werden georganiseerd en een nieuwe overheid opgebouwd. In 2020 sloten de VS het Doha-akkoord met de Taliban, waarin een volledige terugtrekking van Amerikaanse troepen werd afgesproken. Toen de terugtrekking in 2021 werd versneld, stortte het door het Westen opgebouwde staatsapparaat binnen enkele weken in. Het Afghaanse leger viel uiteen, Kabul viel op 15 augustus 2021 en de Taliban namen opnieuw de macht over, waarbij grote hoeveelheden militair materieel dat eerder aan het Afghaanse leger was geleverd in hun handen vielen. Kort daarna werden scholen voor meisjes gesloten en werden vrouwen opnieuw uit het openbare leven verdreven.

Een vergelijkbaar patroon is zichtbaar in Irak. De Amerikaanse invasie van 2003 werd gerechtvaardigd met de stelling dat Saddam Hoessein massavernietigingswapens bezat en dat de Iraakse bevolking moest worden bevrijd van een dictatoriaal regime. Die wapens werden nooit gevonden. Wat volgde was geen stabiele democratie maar jaren van burgeroorlog en sektarisch geweld. De Iraakse staat verzwakte, milities namen het geweld over en uit het machtsvacuüm ontstond uiteindelijk Islamitische Staat, die grote delen van Irak en Syrië onder zijn controle bracht.

Ook in Libië werd regime change gepresenteerd als een stap richting vrijheid. In 2011 greep een NAVO-coalitie militair in tijdens de Libische opstand tegen het regime van Muammar Khadaffi. De interventie werd gerechtvaardigd als een humanitaire operatie om burgers te beschermen. Na weken van luchtaanvallen stortte het regime in en werd Khadaffi gedood. Wat daarna volgde was geen stabiele overgang naar democratie, maar de desintegratie van de Libische staat. Het land viel uiteen in rivaliserende machtscentra en gewapende milities, terwijl verschillende regeringen elkaar sindsdien betwisten om de macht.

Syrie is het meest recente voorbeeld van hoe buitenlandse interventies en geopolitieke machtsstrijd een land kunnen ontwrichten. De burgeroorlog begon in 2011 en trok al snel regionale en internationale machten het conflict in. Vanaf 2014 voerden de VS en hun bondgenoten luchtaanvallen uit in Syrië, officieel gericht tegen Islamitische Staat, terwijl verschillende landen tegelijkertijd uiteenlopende gewapende oppositiegroepen steunden. Ondanks jaren van oorlog en bombardementen bleef het regime van Bashar al-Assad aanvankelijk overeind, mede dankzij militaire steun van Rusland en Iran. Pas toen Rusland zijn aandacht en middelen grotendeels moest verleggen naar de oorlog in Oekraïne, verzwakte die bescherming en werd Assad uiteindelijk verdreven. Stabiliteit bracht dat niet. Met westerse steun zijn gewapende islamitische groepen aan de macht gekomen, waarvan meerdere afkomstig zijn uit IS-netwerken. Sindsdien zijn religieuze minderheden zoals christenen en druzen doelwit van geweld.

In geen van deze gevallen bracht regime change de beloofde vrijheid en stabiliteit. Integendeel, de positie van vrouwen en minderheden verslechterde in vrijwel al deze landen. Waarom zou dat voor Iran nu anders zijn?

Subscribe now

De geopolitieke realiteit

Iran is geen willekeurig doelwit. Het land ligt aan de Straat van Hormuz, de doorgang waar een groot deel van de wereldwijde oliehandel doorheen gaat. Tegelijk is Iran een van de weinige grote staten in de regio die geen Amerikaanse invloed toestaat. Rond Iran liggen juist landen die nauw met de VS samenwerken en waar Amerikaanse militaire bases zijn gevestigd, zoals Qatar, Bahrein, Koeweit, de Verenigde Arabische Emiraten en Saudi-Arabië. Al sinds de jaren tachtig zijn de VS permanent gestationeerd in de Golfregio, met marineschepen, luchtbases en tienduizenden militairen. Vanuit dat perspectief is het Amerikaanse doel al jarenlang duidelijk: voorkomen dat Iran de dominante macht wordt in de Golf en daarmee invloed krijgt over de belangrijkste energie- en handelsroutes van de wereld.

Juist daarom kan de huidige Amerikaanse en Israëlische aanpak nooit opleveren wat wordt beweerd. Iran is een land van bijna negentig miljoen inwoners met een groot grondgebied, een sterk veiligheidsapparaat en een regime dat al bijna vijftig jaar aan de macht is. Werkelijke regime change zou alleen mogelijk zijn via een grootschalige militaire invasie met langdurige bezetting. Daarvoor zouden honderdduizenden troepen nodig zijn in een land dat groter is dan Irak en Afghanistan tezamen. De VS hebben daar noch het politieke draagvlak, noch de militaire capaciteit voor.

Wat dan overblijft zijn luchtaanvallen, raketten en pogingen om lokale milities het grondwerk te laten doen. Inmiddels verschijnen berichten dat de VS Koerdische milities langs de Iraans-Iraakse grens bewapenen om een militair offensief tegen Iran te openen. Dat past in een bekend patroon. In 2003 vochten Koerdische peshmerga in Noord-Irak samen met Amerikaanse special forces tegen het regime van Saddam Hoessein. Vanaf 2014 deden Koerdische milities in Syrië hetzelfde met Amerikaanse luchtsteun in de strijd tegen Islamitische Staat.

Het verschil met Iran is echter enorm. Daar gaat het niet om een verzwakt regime of een jihadistische militie, maar om een staat met een regulier leger van ongeveer een half miljoen militairen. Zelfs als enkele duizenden Koerdische strijders worden ingezet, verandert dat niets aan die militaire realiteit.

Daarmee kun je een land beschadigen, maar geen vrijheid afdwingen. Om het gebrek aan verdere interventie te maskeren roept de Amerikaanse president nu op dat de Iraanse bevolking zelf de vrijheid moet grijpen. Een oproep aan een bevolking die bijna vijftig jaar onder een sterk repressief bewind heeft geleefd, zonder sterke oppositie en zonder middelen om het regime omver te werpen. De meest waarschijnlijke uitkomst is daarom geen politieke verandering, maar verdere escalatie.

Niets wijst erop dat met de dood van ayatollah Khamenei een einde is gekomen aan het repressieve regime. Integendeel, zijn zoon Mojtaba wordt inmiddels naar voren geschoven als opvolger met sterke steun vanuit de Revolutionaire Garde. De wereld krijgt daarmee niet een verzwakt Iran, maar een nieuwe leider wiens vader zojuist door buitenlandse militaire actie is gedood. Dat is een recept voor verdere radicalisering.

Feit is dat Iran niet passief reageert maar terugslaat. Amerikaanse militaire bases in de regio liggen binnen bereik van Iraanse raketten en worden ook daadwerkelijk aangevallen. Tegelijk raakt Iran een van de kwetsbaarste punten van de wereldeconomie: de Straat van Hormuz. Door scheepvaart te bedreigen en de doorgang feitelijk te blokkeren raakt Iran direct de internationale energiemarkt. De gevolgen zijn onmiddellijk voelbaar: stijgende olie- en gasprijzen en ontregelde scheepvaart zullen vooral in West-Europa hoge druk leggen op economieën die al worstelen met hoge energieprijzen en internationale concurrentie.

Iran staat bovendien niet alleen. Het land is lid van BRICS, een economisch blok waarin onder meer China, Rusland, India en Brazilië samenwerken en dat inmiddels een groot deel van de wereldbevolking en een groeiend aandeel van de wereldeconomie vertegenwoordigt. Terwijl het Westen Iran jarenlang probeerde te isoleren met sancties en diplomatieke druk, heeft het land juist steeds nauwere economische en militaire banden opgebouwd met landen buiten de westerse invloedssfeer.

Vooral Rusland en China hebben er weinig belang bij dat Iran door Amerikaanse militaire druk wordt verzwakt. Rusland ziet Iran als strategische partner in het Midden-Oosten, terwijl China afhankelijk is van stabiele energie-importen uit de regio en tegelijkertijd zijn invloed in Eurazië uitbreidt. Wanneer een belangrijke handelspartner militair wordt bedreigd, zullen deze landen niet passief blijven toekijken.

Het meest waarschijnlijke gevolg is daarom dat verdere escalatie niet beperkt blijft tot de regio. De aanval op Iran raakt direct aan de verhoudingen tussen grote machtsblokken. Waar westerse regeringen de aanval presenteren als een kwestie van stabiliteit en veiligheid, zien veel landen in Azië, Afrika en Latijns-Amerika het vooral als een nieuwe episode van machtspolitiek waarin het Westen de door henzelf opgestelde internationale regels opnieuw selectief toepast.

Share

Zelfmoord van het internationaal recht

Na 1945 waren het de VS en Europa die het internationaal recht vormgaven. Het VN-Handvest moest een einde maken aan agressie-oorlogen en maakte conflicten tussen staten onderhevig aan regels, juist om ongebreideld machtsmisbruik tegen te gaan. Decennialang presenteerde het Westen zich als de bewaker van dat systeem en legde het die regels ook aan de rest van de wereld op.

Tegelijkertijd heeft het Westen het internationaal recht zelf het meest geschonden. Dat begon al in 1953 toen de VS een clandestiene CIA-operatie in Iran uitvoerden om de democratisch gekozen premier Mohammad Mossadegh af te zetten nadat hij de Iraanse olie-industrie had genationaliseerd. Met propaganda, omgekochte politici en georganiseerde straatprotesten werd zijn regering ten val gebracht en werd de gehate shah opnieuw aan de macht geholpen. Deze shah regeerde met westerse steun zesentwintig jaar lang met harde hand, tot hij in 1979 door de Iraanse revolutie werd weggevaagd.

Nu, bijna vijftig jaar later, ziet Iran zich opnieuw geconfronteerd met buitenlandse inmenging. Niet langer via een geheime operatie, maar met openlijke militaire druk.

Voor een groot deel van de wereld bevestigt dat een patroon dat al langer zichtbaar is: internationale regels worden met grote overtuiging verdedigd zolang zij anderen beperken, maar blijken opmerkelijk rekbaar zodra ze de belangen van hun eigen hoeders in de weg staan. Daarmee ondermijnt het Westen precies het systeem waarop het zich zo graag beroept wanneer het om andere landen gaat.

Dat is geen dood van het internationaal recht, maar zelfmoord. Zodra regels selectief worden toegepast verliezen zij hun kracht. Wat overblijft is een wereld waarin macht opnieuw zwaarder weegt dan recht. Alleen is de machtsbalans inmiddels allang verschoven, ook al lijkt het Westen dat nog niet te willen erkennen. Nieuwe economische en politieke blokken winnen aan invloed en voelen zich steeds minder gebonden aan een Westerse orde waarvan de legitimiteit zichtbaar afbrokkelt.

Maar in plaats van een weg te zoeken in deze nieuwe realiteit, isoleren wij ons steeds verder van landen door ze te sanctioneren, te negeren en openlijk te schofferen. Het gevolg is dat onze eigen schendingen zich uiteindelijk als een boemerang tegen ons zullen keren.

In een wereld waarin je zelf niet meer geloofwaardig bent, is selectieve morele superioriteit weinig waard. Een brood kun je er straks niet mee kopen.

Mijn substack is gratis en dat blijft zo. Maar feiten boven tafel krijgen kost tijd. Vindt u dit werk waardevol, overweeg dan een vrijwillige bijdrage. Dat kan ook via Ideal.

Honoré Daumier, The Legislative Belly, 1834. Lithograph. The Metropolitan Museum of Art, New York.

De valse belofte

Sinds de millenniumwisseling betalen we per hoofd van de bevolking ruim 2,5 keer zoveel belasting, de kosten voor levensonderhoud zijn met zeker 70% gestegen en de zorgpremie is bijna verdubbeld. Daar staat geen evenredige toename van zorg en zekerheid tegenover. Integendeel. We moeten steeds langer doorwerken, voorzieningen worden steeds verder versoberd en de toegang tot sociale zekerheid wordt aan steeds zwaardere voorwaarden verbonden. Wie de pech heeft om ziek te worden of zijn baan kwijt te raken, treft geen vangnet meer maar een bureaucratische keten van procedures. In dat systeem staat de hulpvraag niet centraal, maar telt alleen de vraag of aan vooraf vastgelegde criteria wordt voldaan. Eerst moet worden bewezen dat men recht heeft, daarna dat andere opties zijn uitgeput. Wie zich in een overgang bevindt, bijvoorbeeld te ziek om te werken maar nog te functionerend om ziek te zijn, of te arm voor eigen oplossingen maar te ‘rijk’ voor ondersteuning, haalt het vaak niet eens tot een inhoudelijke beoordeling, maar wordt al afgewezen zonder ooit iemand gesproken te hebben.

Vergrijzing wordt steevast opgevoerd als verklaring voor deze ontwikkelingen, maar die verklaring schiet tekort. De collectieve inkomsten zijn immers niet gedaald, maar sterk gestegen. Wat is veranderd is de bestemming ervan. Een groeiend deel van het overheidsbudget gaat niet langer naar directe ondersteuning van burgers, maar naar het in stand houden van een steeds omvangrijker overheidssysteem. Procedures, controle, toezicht en compliance groeien sneller dan de hulp die zij zouden moeten faciliteren. Het geld verdwijnt niet. Het verschuift. Weg van mensen. Naar systemen.

In dit artikel leg ik uit waarom wij in Nederland steeds meer premies en belastingen moeten betalen en daar steeds minder bescherming voor terugkrijgen. Dat komt niet alleen door toenemende bureaucratie, maar ook doordat de besparingen die op burgers worden afgewenteld elders worden ingezet. De pensioenleeftijd gaat omhoog, de WW wordt ingekort en het eigen risico in de zorg stijgt, maar de vrijgemaakte middelen worden vervolgens aangewend voor zaken als defensie-uitgaven, migratie, klimaatbeleid en stikstofmaatregelen. De verzorgingsstaat functioneert daarmee alleen nog probleemloos voor wie er geen beroep op hoeft te doen. Voor iedereen die afhankelijk wordt van zorg of sociale zekerheid, blijkt hoe dun het vangnet is geworden en hoe snel iemand kan wegzakken in een systeem dat op papier correct werkt, maar in de praktijk nauwelijks nog bescherming biedt.

Van verzorgingsstaat naar corporate socialisme

Nederland kent nog geen honderd jaar een verzorgingsstaat. Voor de Tweede Wereldoorlog was ondersteuning bij armoede, ziekte en ouderdom grotendeels particulier geregeld. Armenzorg kwam van de kerk en de rest werd opgevangen binnen families. De economische crisis van de jaren dertig en de oorlog maakten duidelijk dat deze risico’s niet individueel te dragen waren zonder massale armoede en instabiliteit. Daarom bouwden opeenvolgende kabinetten na de oorlog een collectief stelsel op waarin werkenden via belastingen en premies gezamenlijk betaalden voor zorg en sociale zekerheid. De staat inde de middelen, organiseerde de uitvoering en stond politiek garant voor de uitkomst. Wie het zelfstandig niet redde, had recht op hulp.

Vanaf de jaren zeventig kwam dit stelsel onder druk te staan door stagnerende groei en oplopende uitgaven. De politieke reactie daarop was neoliberalisme. Het idee ontstond dat marktmechanismen publieke taken efficiënter konden uitvoeren dan een centraal aangestuurde overheid. Collectieve voorzieningen werden opgesplitst en ondergebracht bij private en semipublieke uitvoerders. Concurrentie moest leiden tot lagere kosten en betere dienstverlening, terwijl de collectieve financiering in stand bleef.

Die marktwerking werd echter ingevoerd in sectoren waar geen echte markt kan bestaan. Burgers kunnen zich niet onttrekken aan verplichte verzekeringen en hebben geen keuze wanneer zij ziek worden of hun baan verliezen. Zorgverzekeraars, uitvoeringsinstanties en gemeenten concurreren niet met eigen kapitaal en op eigen risico, maar opereren binnen door de overheid vastgestelde budgetten en wettelijke kaders. Hun opdracht is niet om risico’s over te nemen, maar om ze te beheersen en te beperken. Wat ontstond was geen markt, maar een technocratisch stelsel van contracten, budgetplafonds en acceptatiecriteria waarin uitvoering op afstand werd gezet en bescherming ondergeschikt raakte aan beheersbaarheid.

Daarmee is de verzorgingsstaat feitelijk omgekeerd. Burgers blijven verplicht premies en belastingen betalen voor zorg en sociale zekerheid, maar dragen steeds vaker zelf het risico wanneer het misgaat. Wie buiten de steeds striktere criteria valt, verliest toegang tot ondersteuning en moet de gevolgen zelf opvangen. Publiek geld blijft de basis van het stelsel, maar de besparingen vloeien weg naar private partijen en andere beleidsdoelen. Dat is geen klassieke verzorgingsstaat en ook geen vrije markt, maar een vorm van corporate socialisme.

Share

De coup

Met de invoering van de Zorgverzekeringswet in 2006 veranderde het Nederlandse zorgstelsel fundamenteel van karakter. De overheid trok zich terug uit de directe aansturing van zorginhoud en legde de verantwoordelijkheid voor organisatie, inkoop en controle neer bij zorgverzekeraars. Daarmee verschoof de formele regie over het zorgproces van publieke en professionele domeinen naar private uitvoerders. Artsen verloren hun centrale positie in de besluitvorming en kregen een uitvoerende rol binnen een systeem dat wordt aangestuurd via contracten en budgetafspraken.

Het nieuwe zorgstelsel werd gepresenteerd als marktwerking: concurrentie tussen verzekeraars en zorgaanbieders zou leiden tot betere zorg tegen lagere prijzen. Maar de zorg is geen markt. Burgers zijn verplicht verzekerd, hebben geen invloed op wat wordt vergoed en kunnen zich niet aan het systeem onttrekken. Zorgaanbieders concurreren niet om patiënten, maar om toegang tot contracten bij verzekeraars, die bepalen welke zorg wordt ingekocht en onder welke voorwaarden. Verzekeraars dragen bovendien slechts beperkt financieel risico, omdat tekorten worden opgevangen via hogere premies en collectieve herverdeling. Waar prijzen vaststaan en keuzevrijheid ontbreekt, kan geen concurrerende markt ontstaan. In plaats daarvan werd een contractueel stelsel ingericht, waarin de inhoud van de zorg wordt gestuurd via inkoopcriteria, volumeafspraken en budgetplafonds.

De wettelijke opdracht van een zorgverzekeraar is niet het leveren van de beste zorg, maar het beheersen van risico’s en uitgaven. Zodra zij bepalen welke zorg wordt geleverd, verschuift de inrichting van het zorgproces van genezing naar controle en verantwoording. Zorg moet te plannen zijn in volume, te voorspellen in kosten en achteraf te controleren op uitvoering. Alleen zorg die administratief eenduidig is, komt nog in aanmerking voor financiering. Standaardisatie is daarmee geen hulpmiddel om zorg te organiseren, maar een voorwaarde om die vergoed te krijgen. Een diagnose wordt een declaratiecode, een behandeling een protocol en klinisch redeneren het proces van het koppelen van klachten aan een DBC. Alles wat daarvan afwijkt, valt buiten het contract en wordt in de praktijk niet vergoed.

Geneeskunde verschuift daarmee van het opsporen en behandelen van oorzaken naar het beheersbaar houden van klachten en de rol van de arts verandert mee. De moderne arts gaat niet langer primair op zoek naar wat een patiënt mankeert, maar brengt klachten onder in een traject dat recht geeft op vergoeding. Hij doorloopt de standaard richtlijnen, stelt een standaarddiagnose en start een standaard behandeltraject. Wanneer klachten niet binnen een herkenbare diagnose passen, volgt vaak geen vervolgonderzoek. De oorzaak wordt dan gezocht in stress of psychische factoren en het dossier kan worden afgesloten.

Deze tendens wordt versterkt door de manier waarop de zorg is georganiseerd. Specialismen zijn strikt gescheiden, elk met hun eigen domein, budget en werkwijze. Patiënten met een complex of atypisch klachtenbeeld worden per discipline beoordeeld, maar nergens als geheel. Wat niet binnen één traject past, blijft liggen. Zo ontstaan gemiste verbanden, foutieve aannames en diagnoses die te laat of helemaal niet worden gesteld.

Wat niet wordt herkend, wordt ook niet behandeld. In een systeem dat is ingericht op standaardtrajecten en kostenbeheersing blijven onderliggende oorzaken buiten beeld. Besparingen op diagnostiek en passende zorg aan de voorkant leiden later tot ernstige ziekte, arbeidsongeschiktheid en langdurige afhankelijkheid. Die vaak hogere kosten verdwijnen uit het zorgbudget, maar keren terug als maatschappelijke uitgaven in andere domeinen zoals Wmo-voorzieningen en langdurige zorg, waar vervolgens opnieuw op wordt bezuinigd. De rekening verschuift daarmee niet alleen binnen het stelsel, maar uiteindelijk ook naar de burger zelf.

Ik was 38, gezond, sportief en stond midden in mijn carrière toen ik plotseling uitviel met klachten waarvoor geen directe verklaring werd gevonden. De eerste conclusie was overspannenheid. Toen daarna nieuwe symptomen ontstonden, werden die telkens afzonderlijk beoordeeld binnen het specialisme waar ik terechtkwam. Neurologische uitval werd geduid als rugklachten, blaasproblemen als bekkenbodemproblematiek, uitputting als stress. Elk specialisme keek binnen het eigen domein en sloot af met een psychosomatische verklaring zodra geen voor de hand liggende oorzaak werd gevonden. Zo ontstond een dossier waarin de klachten wel werden geregistreerd, maar niet in samenhang werden onderzocht. Uiteindelijk duurde het bijna drie jaar en zag ik meer dan veertig artsen voordat de juiste diagnose werd gesteld: ik had een agressieve vorm van multiple sclerose (MS).

Na die diagnose werd ik volgens het standaardprotocol behandeld met zware medicatie. Die werkte bij mij niet, maar werd ook niet aangepast. Mijn ernstige achteruitgang ondanks behandeling werd geduid als ‘normaal ziekteverloop’. Verzoeken om aanvullend onderzoek en alternatieve behandelopties bleven onbeantwoord. Zolang het protocol werd gevolgd, bestond er volgens de artsen geen aanleiding om in te grijpen, ook niet wanneer een patiënt zichtbaar achteruitgaat.

Een behandeling die bij agressieve MS effectief kan zijn wanneer medicatie faalt is stamceltherapie. In Nederland wordt deze behandeling slechts voor een zeer beperkte groep vergoed en viel ik buiten de criteria die daarvoor waren opgesteld. Dat was voor de behandelend artsen voldoende om geen andere behandeling te overwegen en door te gaan met medicatie waarvan overduidelijk was dat die niet werkte.

Uiteindelijk ben ik op eigen gelegenheid naar het buitenland gereisd om op eigen kosten stamceltherapie te ondergaan. Sindsdien is de ziekteprogressie gestopt en zijn veel klachten verdwenen of sterk verminderd. Maar de schade is blijvend. De zenuwen in mijn benen zijn onherstelbaar beschadigd, met als gevolg dat ik rolstoelafhankelijk ben geworden en de rest van mijn leven aangewezen ben op voorzieningen die steeds verder worden versoberd.

De maffiapraktijken van de arbeidsongeschiktheidsverzekeraar

Tot in de jaren ’90 werd arbeidsongeschiktheid grotendeels collectief opgevangen door de overheid. Maar het verzuim was hoog. Op het hoogtepunt van de WAO lag het ziekteverzuim rond 9% en ontvingen bijna 900.000 mensen een arbeidsongeschiktheidsuitkering. De politieke reactie was neoliberaal: als werkgevers zelf financieel verantwoordelijk worden voor de gevolgen van ziekteverzuim, zullen zij zich harder inspannen om dat verzuim terug te dringen. Met de Wet verlenging loondoorbetalingsverplichting bij ziekte werden werkgevers vanaf 2004 verplicht het loon van zieke werknemers twee jaar door te betalen en zich actief in te spannen voor re-integratie. Arbeidsongeschiktheid was daarmee geen collectief gedragen risico meer, maar een individueel probleem.

Bedrijven die dit risico niet kunnen dragen, kunnen zich daarvoor verzekeren, zo was de redenering. Maar die vlieger gaat maar deels op. De taak van een verzekeraar is niet het overnemen van risico, maar het beheersen ervan. Zodra verzekeraars bepalen of en onder welke voorwaarden wordt uitgekeerd, wordt dekking selectief en voorwaardelijk. Premies worden breed geïnd, maar uitkeringen zijn afhankelijk van strikte criteria en verplichtingen. Een substantieel deel van het financiële risico blijft daardoor bij werkgevers en werknemers liggen, ook wanneer er formeel een verzekering is afgesloten.

Die selectiviteit is het verdienmodel. Verzekeraars dekken vooral risico’s die zeldzaam en voorspelbaar zijn, terwijl juist de vormen van uitval die het meest voorkomen en de hoogste kosten veroorzaken contractueel worden begrensd of uitgesloten. Werkgevers betalen hoge premies maar blijven verantwoordelijk voor loondoorbetaling, re-integratie en vervanging. Bedrijven die die lasten niet kunnen dragen verdwijnen en werknemers die na twee jaar ziekte niet tot de WIA worden toegelaten belanden regelmatig in de bijstand. Risico’s die uit het collectieve stelsel zijn gehaald keren zo via andere kanalen terug in de publieke sfeer.

Voor zelfstandigen is dit mechanisme nog duidelijker. Tot 2004 bestond er een verplichte publieke arbeidsongeschiktheidsverzekering, maar met de afschaffing daarvan werd inkomensbescherming bij ziekte een individuele verantwoordelijkheid. Zelfstandigen zijn sindsdien aangewezen op commerciële verzekeringen met hoge premies, waarbij de grootste risico’s op uitval op voorhand worden uitgesloten of slechts tegen hoge kosten te verzekeren zijn. Veel zelfstandigen verzekeren zich daarom niet en zijn bij langdurige ziekte aangewezen op spaargeld, partnerinkomen en uiteindelijk de bijstand. Wie zich wel verzekert, kan bij ziekte alsnog buiten de voorwaarden vallen en uiteindelijk hetzelfde lot treffen.

Arbeidsongeschiktheids- en verzuimverzekeringen behoren tot de meest winstgevende producten van de verzekeringssector. Premies die niet worden uitgekeerd verdwijnen niet, maar worden toegevoegd aan het vermogen van de verzekeraar en belegd op de kapitaalmarkt. Zo bouwen verzekeraars met premiegeld omvangrijke beleggingsportefeuilles op die jaarlijks miljoenen aan rendement opleveren. Dat vermogen vloeit niet terug naar de verzekerden, maar wordt geïnvesteerd in vastgoed, infrastructuur, klimaat- energietransitie en sinds kort ook in de defensie-industrie. Terwijl werkgevers en zelfstandigen hoge premies betalen voor beperkte dekking en de zwaarste risico’s uiteindelijk bij burgers en publieke regelingen belanden, groeit aan de andere kant het private vermogen dat met diezelfde premies is opgebouwd.

U betaalt de premie, de verzekeraar belegt uw geld in windmolenparken en de oorlogsindustrie.

Mijn man en ik zijn allebei zelfstandig. Toen ik mij als zelfstandige probeerde te verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid, werden rugklachten en psychische klachten zoals burnout als grootste risico’s gezien en standaard uitgesloten. Zoals eerder uitgelegd, beschouwt de moderne geneeskunde tegenwoordig alles wat zij niet direct kan verklaren als een psychische klacht. Voor mij had dat tot gevolg dat ik bijna drie jaar ben weggestuurd met een psychosomatische verklaring voordat de juiste diagnose werd gesteld. Door alle uitsluitingen heb ik nooit een arbeidsongeschiktheidsverzekering gesloten. Daar heb ik ook niets aan gemist. Een verzekeraar kent doorgaans een beperkte uitloop en ik was al eerder gedwongen te stoppen met werken. In mijn geval zou een verzekeraar nooit hebben uitgekeerd.

Mijn man kreeg wel een arbeidsongeschiktheidsverzekering zonder uitsluitingen en betaalde jarenlang premie. Toen hij uitviel, werd de uitkering eerst toegekend. Vervolgens werd zijn medische voorgeschiedenis opnieuw beoordeeld en werd de dekking alsnog ingetrokken. De uitkering stopte, reeds uitgekeerde bedragen werden teruggevorderd en de polis werd aangepast. De ziekte zelf stond niet ter discussie, maar de dekking verdween zodra er daadwerkelijk een beroep op werd gedaan.

In beide gevallen is sprake van aantoonbare ziekte, maar ontbreekt iedere inkomensbescherming. Ook werknemers zijn daarin niet wezenlijk anders beschermd: hun werkgever moet het loon tijdelijk doorbetalen, maar bij langdurige uitval volgt vaak alsnog een forse inkomensval. Wie niet in armoede wil wegzakken, zal moeten blijven werken, ook wanneer dat medisch niet mogelijk is. Ziekte is daarmee geen verzekerd risico meer, maar een financieel risico dat uiteindelijk bij de zieke zelf terechtkomt.

Share

De gemeente als afwijzingsmachine

Met de invoering van de Participatiewet en de Wmo heeft de overheid in 2015 de belangrijkste risico’s van zorg en bestaanszekerheid gedecentraliseerd naar gemeenten, die vanaf dat moment verantwoordelijk werden voor de toekenning, uitvoering en financiering van ondersteuning. Daarmee verschoof niet alleen de uitvoering, maar ook het financiële risico. Gemeenten werken met vaste budgetten en dragen zelf de gevolgen van overschrijdingen, met als gevolg dat sociale zekerheid is veranderd van een recht naar een lokale kostenpost die beheerst moet worden.

Als antwoord hierop hebben gemeenten de toegang tot ondersteuning sterk geformaliseerd. Niet langer staat de hulpvraag centraal, maar uitsluitend de vraag of aan alle criteria is voldaan. Elke aanvraag wordt beoordeeld aan de hand van uitgebreide voorwaarden en vooraf vastgestelde categorieën, waarbij hulp pas volgt als alle andere mogelijkheden zijn uitgeput. Wie buiten die categorieën valt of zich in een overgangssituatie bevindt, krijgt geen inhoudelijke beoordeling maar het verzoek de aanvraag in te trekken.

Om deze besluiten te kunnen verantwoorden, is een omvangrijk systeem van registratie, controle en procesbewaking ontstaan. Besluiten worden genomen op basis van dossiers, bewijsstukken en digitale systemen waarin elke stap moet worden vastgelegd. Ambtenaren handelen binnen strikte kaders en hebben nauwelijks ruimte om daarvan af te wijken. Hun verantwoordelijkheid ligt bij het volgen van de procedure, niet bij de uitkomst. Zolang de regels correct zijn toegepast, geldt een besluit als juist. Ook wanneer dat betekent dat de aanvrager volledig vastloopt.

Vanwege mijn MS en snelle achteruitgang moest ik op een gegeven moment over naar een volledig aangepaste woning. De gemeente gaf daarvoor keurig een beschikking af, maar voor het verkrijgen van een woning voldeed ik niet aan de regels. De meeste aangepaste woningen bevinden zich in de sociale sector, waarvoor het inkomen van mijn man te hoog was. Particuliere aangepaste woningen bestaan ook, maar dat zijn vrijwel altijd seniorenwoningen waarvoor ik gezien mijn leeftijd niet in aanmerking kwam. Zo leefde ik ruim een jaar in de situatie dat ik op papier recht had op een aangepaste woning, maar er in de praktijk geen kon krijgen.

Toen de arbeidsongeschiktheidsuitkering van mijn man met terugwerkende kracht werd stopgezet, hadden wij plots geen inkomen meer en wendden wij ons tot de gemeente voor tijdelijke ondersteuning. Die werd geweigerd omdat in de onderneming een belastingreserve stond voor nog te betalen inkomstenbelasting. Volgens de gemeente moesten wij eerst die reserve aanwenden en daarmee feitelijk een schuld bij de Belastingdienst laten ontstaan voordat wij in aanmerking konden komen voor een uitkering op bijstandsniveau. Pas wanneer die schuld er lag, zouden wij eventueel recht hebben op ondersteuning.

Cumulatieve systeemschade

Wie gezond is, merkt doorgaans weinig van de belabberde staat van de verzorgingsstaat. Wie uitvalt, krijgt de optelsom. In de zorg wordt alleen behandeld wat binnen een protocol past. In de verzekering wordt alleen gedekt wat binnen de polis past. En de gemeente helpt pas wanneer alle andere opties zijn uitgeput.

Elk loket handelt formeel correct, elke medewerker is vriendelijk. Toch produceren ze uitkomsten die levens kunnen ontwrichten zonder dat iemand zich verantwoordelijk voelt voor de gevolgen. Terwijl belastingen, premies en eigen bijdragen blijven stijgen, vloeien middelen weg naar de private sector en naar beleidsdoelen buiten de sociale zekerheid, zoals klimaat, migratie en de oorlogsindustrie. Ondertussen stapelt de schade zich op en vallen steeds meer mensen tussen wal en schip. De verzorgingsstaat functioneert daarmee vooral nog voor wie er geen beroep op hoeft te doen.

De meeste functionarissen die ik de afgelopen jaren ben tegengekomen zijn hoogopgeleid. Maar zelfstandig nadenken of verder kijken dan hun protocol konden ze vrijwel niet. Daarom de volgende keer in deel drie van de Domme Hoogopgeleiden-serie: waar komen moderne hoogopgeleiden terecht als ze de arbeidsmarkt betreden en wat gebeurt er dan?

Ondersteun mijn werk

Wie met regels leidt, heeft weinig oog voor medemenselijkheid. Hoe dat eruit ziet, leest u hier:

Thomas Couture, Les Romains de la décadence (decadente Romeinen) 1847, Musée d’Orsay, Parijs

Afgelopen weekend zijn de Verenigde Staten Venezuela binnengevallen en hebben zij de zittende president met geweld afgevoerd om hem in de VS te berechten voor narco-terrorisme en drugshandel. Het betrof een militaire operatie tegen een soeverein land, uitgevoerd zonder VN-mandaat en in strijd met meerdere fundamentele beginselen van het internationaal recht.

De publieke verantwoording van deze actie ging die juridische schendingen zorgvuldig uit de weg. Er werd geen poging gedaan om het optreden binnen een bestaand rechtskader te plaatsen. In plaats daarvan werd de operatie gepresenteerd als eerlijk en rechtvaardig: een noodzakelijke ingreep om een dictator ter verantwoording te roepen waar het recht tekort zou schieten. President Donald Trump ging nog een stapje verder en verklaarde openlijk dat de Verenigde Staten voortaan de zeggenschap hadden over Venezuela en zijn grondstoffen, inclusief de omvangrijke olievoorraden.

Slechts enkele weken daarvoor koos de Europese Unie een vergelijkbare benadering, zij het via financiële in plaats van militaire middelen. De EU onderzocht hoe Russische staatsreserves die bij Euroclear zijn ondergebracht, konden worden onteigend en als ‘herstelbetalingen’ aan Oekraïne konden worden doorgesluisd. Het gaat om circa 210 miljard euro aan tegoeden van de Russische centrale bank, die in 2022 na de Russische inval in Oekraïne zijn bevroren.

Deze tegoeden genieten expliciete bescherming onder zowel nationale als internationale verdragen. Het huidige aanwenden van de rente-inkomsten bevindt zich al op de rand van wat juridisch verdedigbaar is. Het confisqueren van het kapitaal zelf zou die grens onmiskenbaar overschrijden.

Ook hier was de rechtvaardiging niet juridisch, maar moreel. Omdat de EU Rusland beschouwt als initiator en agressor van de oorlog tegen Oekraïne, zou het inzetten van Russische staatsmiddelen om oorlogsschade te vergoeden eerlijk en rechtvaardig zijn: een moreel juiste handeling bij gebrek aan een wettelijke grondslag.

In beide gevallen gebruiken westerse mogendheden morele taal om te rechtvaardigen waarom zij internationale regels mogen schenden die voor de rest van de wereld onverkort gelden. Dat is problematisch, omdat juist het Westen deze regels na de Tweede Wereldoorlog zelf heeft ontworpen. Niet als vrijblijvende afspraken, maar om machtsmisbruik te beperken, soevereiniteit van landen te beschermen en precies dit type geopolitieke agressie te voorkomen.

Door te spreken over eerlijk en rechtvaardig in plaats van juridische argumenten aan te voeren, doen westerse landen meer dan alleen hun eigen regels overtreden. Zij hollen het kader uit dat autoriteit onderscheidt van machtspolitiek. Wanneer de architecten van de naoorlogse internationale orde hun eigen beperkingen openlijk loslaten en dat rechtvaardigen met een beroep op morele superioriteit, maken zij duidelijk dat internationale afspraken voorwaardelijk zijn, internationaal recht optioneel is en militaire macht opnieuw bepaalt wie de lakens uitdeelt. Daarmee luiden zij het einde in van de westerse beschaving zoals die sinds de Tweede Wereldoorlog heeft bestaan.

De oorspronkelijke betekenis van eerlijk en rechtvaardig

De uitdrukking eerlijk en rechtvaardig is niet ontstaan als moreel excuus voor onrechtmatig handelen. Beide begrippen beschrijven uitkomsten die slechts onder strikt gedefinieerde voorwaarden kunnen bestaan.

Rechtvaardigheid is niet los te zien van het recht. Het is geen gevoel noch een intentie, maar het resultaat van de correcte toepassing van een rechtskader. Een dergelijk kader veronderstelt jurisdictie en vastgelegde procedures. Het vereist bovendien proportionaliteit tussen actie en reactie, evenals verantwoording door de autoriteit die rechtvaardigheid eist. Of een handeling of uitkomst rechtvaardig is, kan niet op voorhand worden geclaimd. Dat kan pas worden vastgesteld na toepassing van het rechtskader. Simpel gezegd: zonder recht geen rechtvaardigheid.

Eerlijkheid ziet niet op de uitkomst, maar op het proces dat daartoe leidt. Een handeling is alleen eerlijk wanneer de regels vooraf bekend zijn en voor alle betrokkenen gelijk worden toegepast. Die regels mogen tijdens het proces niet worden aangepast. Eerlijkheid biedt daarmee geen garantie op een gunstige uitkomst, maar zegt uitsluitend iets over de onpartijdigheid en gelijkwaardigheid van de gevolgde procedure.

Samen duiden eerlijk en rechtvaardig dus geen intenties of morele superioriteit aan. De term functioneert juist als een begrenzer van macht, door betrokken partijen te onderwerpen aan een gedeeld en voorspelbaar normenkader. Een uitkomst kan alleen eerlijk en rechtvaardig worden genoemd wanneer deze voortvloeit uit vooraf vastgestelde regels, gelijk wordt toegepast en bindend is voor alle partijen waarop zij betrekking heeft.

Daaruit volgt een cruciale voorwaarde: aanvaarding van de uitkomst. Een systeem kan slechts eerlijk of rechtvaardig heten wanneer de resultaten ook worden geaccepteerd als zij ongunstig uitvallen. Dat regels een land beletten zijn gewenste doel te bereiken, is dus geen onrecht. Het is het bewijs dat het systeem functioneert zoals bedoeld.

Hoewel machtige landen deze regels in de praktijk regelmatig hebben geschonden, bood het bestaan van een gedeeld juridisch kader lange tijd voldoende begrenzing om escalatie en grootschalige conflicten te voorkomen. Het verschil met vandaag is niet dat internationale regels worden overtreden, maar dat hun bindende werking openlijk wordt ontkend en vervangen door morele claims.

Vanuit dit perspectief was eerlijk en rechtvaardig nooit bedoeld als onderbouwing van morele superioriteit, maar als instrument van zelfbeheersing: een manier om macht om te vormen tot legitiem gezag door de uitoefening ervan toetsbaar en verantwoord te maken.

Dat is het fundament waarop de internationale orde decennialang heeft gefunctioneerd. Tot afgelopen weekend.

Van onrechtmatig naar ‘eerlijk en rechtvaardig’

Het moment waarop de geopolitieke betekenis van eerlijk en rechtvaardig begon te verschuiven, is het NAVO-bombardement op Kosovo in 1999, tijdens de oorlog in Joegoslavië. Zonder mandaat van de Verenigde Naties voerde het bondgenootschap een grootschalige militaire campagne uit, waarbij aanzienlijke burgerslachtoffers vielen. Na afloop erkende de NAVO dat de interventie in strijd was met het internationaal recht, maar stelde zij tegelijkertijd dat het optreden legitiem was.

Die combinatie was veelzeggend. Door het optreden expliciet als onrechtmatig te kwalificeren, bleef het internationaal recht formeel het geldende toetsingskader. Tegelijkertijd bood het begrip legitimiteit, in combinatie met een beroep op noodzakelijkheid, een uitweg om de juridische schending niet daadwerkelijk te hoeven verantwoorden. Het recht bleef het referentiepunt, maar verloor zijn doorslaggevende betekenis. Noodzaak en rechtvaardiging achteraf namen die plaats in.

Wat begon als uitzondering, werd al snel praktijk. In Afghanistan werd militair ingrijpen na 2001 niet alleen gelegitimeerd als zelfverdediging, maar ook gepresenteerd als een noodzakelijke en rechtvaardige interventie ter bescherming van burgers en herstel van de orde. Toen bij de inval in Irak in 2003 bleek dat de vermeende aanwezigheid van massavernietigingswapens niet kon worden aangetoond en daarmee de juridische grondslag voor de militaire operatie wegviel, verschoof de rechtvaardiging. Het optreden werd niet langer verdedigd op juridische gronden, maar op morele: het afzetten van een tiran en het voorkomen van toekomstig leed. Zo werd voortgezet militair optreden alsnog moreel gelegitimeerd, ondanks het ontbreken van een rechtsbasis.

In 2011 werd zichtbaar dat hiermee een nieuwe interpretatie van het internationaal recht was ontstaan. In Libië werd een beperkt VN-mandaat ter bescherming van burgers opgerekt tot het afzetten van het zittende regime, terwijl de operatie bleef worden gepresenteerd als eerlijk, rechtvaardig en noodzakelijk. Op dat moment verwezen deze begrippen niet langer naar naleving van een rechtskader, maar naar de mate waarin dat kader kon worden opgerekt, hergeïnterpreteerd en waar nodig overschreden.

Vanaf 2015 speelde het juridisch kader nog slechts een ondergeschikte rol. In Syrië voerden westerse landen herhaaldelijk militaire operaties uit zonder een expliciet VN-mandaat, waarbij het optreden achteraf werd gerechtvaardigd met verwijzingen naar noodzaak en zelfverdediging. In Jemen duurde westerse militaire en politieke steun aan een verwoestende oorlog voort, ondanks structurele en goed gedocumenteerde schendingen van het oorlogsrecht. Ook hier ontbrak een VN-mandaat dat het optreden van westerse mogendheden rechtvaardigde.

De rechtsorde werd vervangen door informele coalities, politieke verklaringen en morele claims. Rechtvaardigheid werd het sleutelbegrip om militair optreden te legitimeren, terwijl eerlijkheid werd gebruikt om de wijze waarop dat optreden werd uitgevoerd acceptabel te maken. Beide termen ontleenden hun betekenis niet langer aan een juridisch kader, maar dienden om het ontbreken daarvan te verhullen. In wezen was het internationaal recht al buitenspel gezet, zij het nog niet openlijk terzijde geschoven.

Met de aanval op Venezuela hebben de Verenigde Staten duidelijk gemaakt dat de internationale rechtsorde voor hen geen betekenis meer heeft. Na afloop werd geen enkele poging gedaan om het optreden binnen een juridisch kader te plaatsen. Het gebruik van militair geweld buiten het eigen grondgebied, het afzetten van een zittend staatshoofd en het opeisen van nationale bezittingen werden niet juridisch onderbouwd, maar moreel gelegitimeerd. Het optreden werd gepresenteerd als eerlijk en rechtvaardig, in de eerste plaats voor de Verenigde Staten zelf.

Pas in tweede instantie werd het handelen voorgesteld als een daad in het belang van de Venezolaanse bevolking, die door het afzetten van een dictator haar vrijheid zou hebben herwonnen. In werkelijkheid is het land onder beslissende invloed komen te staan van een buitenlandse mogendheid, die zich bovendien de nationale olievoorraden heeft toegeëigend.

Langs financiële weg is de Europese Unie op hetzelfde punt uitgekomen. In de discussie over het confisqueren van Russische staatstegoeden erkende de EU zelf dat het bestaande juridische kader daarvoor geen sluitende basis biedt. Die constatering leidde niet tot terughoudendheid, maar tot een poging om het recht te omzeilen. Omdat Rusland wordt aangemerkt als initiator en agressor in de oorlog tegen Oekraïne, werd onteigening gepresenteerd als eerlijk en rechtvaardig. Daarmee werd een moreel oordeel expliciet in de plaats gesteld van een juridische grondslag.

Daarmee zijn eerlijk en rechtvaardig definitief losgekoppeld van het recht en ingezet als vervangende legitimering van macht, die door westerse staten kan worden ingeroepen wanneer juridische grondslagen ontbreken. Wie deze praktijk ter discussie stelt, wordt direct moreel verdacht gemaakt: kritiek geldt al snel als verdediging van onrecht of als steun aan kwaadaardige regimes. Zo wordt een rationeel, op rechtsregels gebaseerd debat bij voorbaat onmogelijk gemaakt. Wat resteert, is macht zonder zelfbeheersing: precies de situatie die het internationale recht na de Tweede Wereldoorlog moest voorkomen.

Share

Het einde van de westerse beschaving

Vertrouwen komt te voet en vertrekt te paard. In de westerse wereld wordt een militaire operatie zoals die in Venezuela vooral bejubeld als daadkrachtig of zelfs lovenswaardig: een tiran is verwijderd, de orde is hersteld en er is recht gedaan aan alle betrokkenen. Buiten deze echokamer worden dezelfde gebeurtenissen echter heel anders geïnterpreteerd.

Wat de rest van de wereld ziet, is geen moreel leiderschap, maar een verdeeld Westen in verval, dat openlijk de regels schendt die het zelf ooit als universeel heeft opgelegd.
Zij zien hoe morele taal wordt ingezet om machtsmisbruik te heiligen. Zij zien hoe het Westen uitzonderingen voor zichzelf maakt, waarvoor anderen worden veroordeeld. Daarbij functioneren eerlijk en rechtvaardig niet langer als begrenzing, maar als pikorde, met het Westen bovenaan.

De mondiale reactie op deze ontwikkeling is al zichtbaar en vooral pragmatisch. Steeds meer niet-westerse landen beschouwen het Westen niet langer als stabiele of betrouwbare partner. Openlijk blijven zij het Westen vooralsnog steunen, maar achter de schermen wordt de afhankelijkheid van westerse instituties zo snel mogelijk afgebouwd en worden nieuwe samenwerkingspartners gezocht.

Het BRICS-samenwerkingsverband vormt hiervan het duidelijkste voorbeeld. In het afgelopen decennium hebben steeds meer landen zich bij BRICS aangesloten en hun onderlinge handelsrelaties versterkt. Parallel daaraan worden financiële en betalingssystemen ontwikkeld om de afhankelijkheid van westerse instituties en de petrodollar te verminderen. De sancties en militaire interventies waarmee het Westen individuele landen heeft geprobeerd te isoleren, hebben deze ontwikkelingen juist versneld. De reden is vooral realisme: wanneer het Westen de toegang tot markten, kapitaal en defensie eenzijdig kan intrekken, wordt afhankelijkheid van datzelfde Westen een strategisch risico.

Door op deze manier met zijn omgeving om te gaan, verliest het Westen geleidelijk zowel zijn afzetmarkten als zijn toegang tot essentiële grondstoffen. Die verschuiving vindt plaats op een moment dat westerse economieën al worden gekenmerkt door hoge schulden, een grote irreële economie en verregaande bureaucratisering. Tegelijk is het Westen structureel afhankelijk van grondstoffen die buiten zijn eigen domein liggen. Onder dergelijke omstandigheden zijn toegang, samenwerking en vertrouwen geen overbodige luxe, maar strategische randvoorwaarden.

In plaats van deze kwetsbaarheden te beperken, verdiept het huidige beleid ze verder. Door naleving af te dwingen via sancties en het toe-eigenen van geld en grondstoffen op geen andere basis dan morele superioriteit, heeft het Westen laten zien dat afspraken, eigendom en zelfs soevereiniteit voorwaardelijk zijn.

De reactie van de rest van de wereld zal daarom niet militair zijn, maar economisch en institutioneel. Naarmate het vertrouwen verder afneemt, zullen niet-westerse landen zich steeds verder van het Westen afkeren. Nieuwe handelsrelaties worden opgebouwd, financiële reserves buiten westerse instellingen ondergebracht en de afhankelijkheid van westerse instituties verder afgebouwd.

Het Westen raakt daardoor steeds verder geïsoleerd, met directe gevolgen voor de eigen welvaart. Een systeem dat afhankelijk is van externe grondstoffen, globalisering en een constante kapitaalinstroom kan niet blijven functioneren wanneer die toevoer wordt beperkt. Decennialang hebben westerse landen hun levensstandaard in stand gehouden met schuld in plaats van productiviteitsgroei. Naarmate vertrouwen verdwijnt en isolatie toeneemt, wordt die schuld onhoudbaar.

Wat volgt is geen plotselinge ineenstorting, maar een gestage toename van kosten totdat alle opgebouwde welvaart is uitgeput en landen hun schulden niet langer kunnen dragen. Militair overwicht kan dat proces tijdelijk vertragen, maar zeker niet keren. En daarmee komt een einde aan de westerse beschaving zoals zij sinds de Tweede Wereldoorlog heeft bestaan.

De toekomst die u vreest, is al werkelijkheid.
Doorzie het script voordat het over uw leven beschikt.

Johannes Vermeer, Het melkmeisje (ca. 1658–1660), Rijksmuseum Amsterdam

En toen was het de afgelopen tijd ineens stil. Dat was niet helemaal de bedoeling.
Een verhuizing en het vrijwel gelijktijdig samenkomen van drie lopende juridische procedures vroegen meer aandacht dan gepland. Daardoor verschoof mijn schrijftijd tijdelijk van artikelen naar andere zaken.

Uiteraard pak ik graag de draad weer op, maar laten we zo vlak voor kerst het jaar niet afsluiten in mineur. Begin volgend jaar kom ik snel met de Nederlandse vertaling van het tweede artikel over taalbewapening. Daarna maak ik de serie Domme Hoogopgeleiden af, waar nog drie artikelen op stapel staan. Vervolgens wil ik verder kijken naar de uitwerking in de praktijk: wat gebeurt er wanneer dit denken overheidsbeleid, instituties en systemen aanstuurt waar echte mensen mee te maken krijgen? In de zorg, bij de gemeente, bij de rechtspraak en alle uitvoeringsinstellingen? We horen over de problemen, we lezen over de vele crises, maar wat betekent dit concreet voor mensen en voor onze samenleving als geheel?

Wie mijn artikelen volgt, weet dat ik schrijf over een samenleving die steeds abstracter is gaan denken. Over systemen waarin regels belangrijker zijn geworden dan resultaten, procedures belangrijker dan mensen en taal steeds vaker wordt ingezet om de realiteit te vervangen in plaats van te beschrijven. Over hoe technocratie, maakbaarheidsdenken en morele zelfrechtvaardiging ervoor zorgen dat keuzes losraken van hun consequenties en echte mensen, zoals u en ik, daar steeds vaker de gevolgen van ondervinden.

Vaak voelt het alsof we nauwelijks invloed hebben op wat er om ons heen gebeurt. Alsof systemen, beleid, taal en instituties hun eigen dynamiek hebben en wij daar weinig tegenover kunnen stellen. Maar systemen bestaan niet op zichzelf. Ze blijven bestaan doordat wij ze dagelijks in stand houden: met onze keuzes, met hoe we met elkaar omgaan en met wat we collectief normaal zijn gaan vinden.

Kerst is traditioneel het moment waarop begrippen als vrede, menselijkheid en verbinding weer opduiken. Tegelijkertijd leven we in een tijd waarin we dagelijks worden overspoeld met angst en dreiging, waarin we oorlogstaal bezigen alsof we een boodschappenlijstje afwerken en waarin we mensen reduceren tot goed of slecht, gelijk of fout. Het is verontrustend hoe snel we mensen kunnen haten die we nooit hebben ontmoet en hoe gemakkelijk een simpel narratief de plaats inneemt van een complexere werkelijkheid.

In zo’n klimaat verschuift ook hoe we elkaar benaderen. We zien elkaar niet meer als individu, maar als vertegenwoordiger van een positie, een kamp of een overtuiging. Wat daarbij onder druk komt te staan, is precies datgene wat samenleven mogelijk maakt: wederkerigheid, vertrouwen en het vermogen om elkaar te zien en te nemen voor wie we zijn, ook wanneer we een andere mening hebben.

Maar we hoeven niet te worden wat het systeem van ons probeert te maken.

We hoeven ons niet door angst te laten onderdrukken en onze vrijheid op te geven.

We hoeven geen oorlogstaal naar elkaar te bezigen.

En we hoeven elkaar zeker niet af te branden, alleen maar omdat we het oneens zijn.

In een tijd waarin zoveel krachten ons uit elkaar spelen, vergeten we nog wel eens dat we een keuze hebben. We hoeven niet alles te geloven wat ons wordt verteld en we hoeven niet alles over te nemen wat ons van bovenaf wordt opgelegd. Acceptatie is ook een keuze en niet alles hoeft ‘normaal’ te worden.

We kunnen het systeem niet veranderen, maar door er niet aan mee te doen, veranderen we het systeem.

Ik wens u een hele fijne kerst.

En mocht u nog denken: wat leg ik dit jaar onder de boom? Toevallig heb ik een boek…

John Adams Whipple, Hypnotisme, circa 1845, te vinden in The Metropolitan Museum of Art.

Woord vooraf
Dit stuk verscheen eerder in het Engels als onderdeel van de Indoctrination Series en vormt het eerste deel van een tweeluik over dit onderwerp. Op verzoek heb ik het naar het Nederlands vertaald. Hoewel er raakvlakken zijn met de Nederlandse reeks ‘Domme hoogopgeleiden’, maakt dit artikel daar geen deel van uit. Die serie zal worden voortgezet, maar door omstandigheden vergt dat meer tijd.

Dit artikel onderzoekt hoe taal wordt ingezet om denkprocessen te sturen. In dit eerste deel ligt de nadruk op het mechanisme van bewapening en de gevolgen voor individuen en groepen. Het volgende deel gaat over wat er gebeurt wanneer taalinversie wordt overgenomen door instellingen en politiek. De voorbeelden die ik hier bespreek komen vooral uit progressieve hoek. Dat betekent niet dat taalbewapening exclusief links is; ze manifesteert zich op het hele politieke spectrum. Ik heb deze voorbeelden gekozen omdat ze in mijn ogen het duidelijkst tonen hoe deze dynamiek bijdraagt aan de splijting van het Westen.

Een recent tweeluik van (de hel van het ideaal) laat indringend zien hoe de taal van idealen kan omslaan in morele dwang en uiteindelijk in anarchie. Het is een helder voorbeeld van hoe taalbewapening zich in de praktijk voltrekt. Absoluut een aanrader voor wie de mechanismen in dit artikel beter wil begrijpen.

De kunst van de gesmede werkelijkheid

In eerdere delen van deze reeks onderzocht ik hoe indoctrinatie zich vastzet in het denken en langzaam verhardt tot demoralisatie. Wanneer het voorgeschreven verhaal diep genoeg in de identiteit is verankerd, verliezen feiten hun gewicht. Kritiek wordt dan niet meer beoordeeld op inhoud, maar ervaren als persoonlijke aanval en een bedreiging voor het zelfbeeld van wie gelooft de waarheid in pacht te hebben.

In die toestand verdwijnt de dialoog. Wat resteert is het ritueel van labelen en veroordelen, gevolgd door het rationaliseren of vergoelijken van uitsluiting of zelfs geweld wanneer dat moreel gerechtvaardigd wordt geacht. Demoralisatie blijft echter niet beperkt tot het individu. Dit artikel en het volgende gaan dieper in op hoe demoralisatie zich verspreidt als het zich eenmaal in een samenleving heeft genesteld.

Aan zowel indoctrinatie als demoralisatie ligt een moreel filter ten grondslag dat intenties op voorhand bepaalt. Dit is de Worst Motive Fallacy: de neiging om achter gedrag dat ons niet bevalt het slechtst denkbare motief te veronderstellen. Wie het dominante verhaal ter discussie stelt, geldt niet als kritisch denker maar als kwaadaardig. En zodra het kwaad is benoemd, heiligt het doel de middelen. Geweld, verbaal of fysiek, wordt niet langer afgekeurd maar gezien als morele plicht.

Deze valkuil vormt de rode draad van dit artikel, omdat die op elk niveau van taalbewapening werkzaam is. Voor wie dieper wil begrijpen hoe dit psychologische mechanisme functioneert, verwijs ik naar dit eerdere artikel waarin ik dit uitgebreid heb beschreven.

De Worst Motive Fallacy blijft niet bij theorie, maar duikt op in elke moreel beladen discussie. Wie zich bijvoorbeeld uitspreekt tegen aanvallen op of uitsluiting van Joden in westerse landen, wordt door pro-Palestijnse activisten al snel bestempeld als zionist of kritiekloze verdediger van Israël. Ik ben uitgemaakt voor “zionistische leugenaar” en zelfs persoonlijk verantwoordelijk gehouden voor de dood van niet-Joden wereldwijd, alleen maar omdat ik meen dat een religieus conflict in het Midden-Oosten nooit geweld tegen burgers in Amsterdam, Manchester of New York mag rechtvaardigen.

Deze reflex toont wat er gebeurt wanneer taal niet langer de werkelijkheid beschrijft, maar morele loyaliteit afdwingt. Zodra woorden niet meer dienen om te begrijpen maar om te gehoorzamen, verdwijnt elke mogelijkheid tot een redelijke discussie. Betekenis verschuift van inhoud naar intentie, woorden worden moreel geladen en vervolgens ingezet om grenzen te trekken. Taal verliest haar verbindende functie en verandert in een poortwachter: wie de juiste woorden gebruikt, krijgt moreel burgerschap; wie dat niet doet, wordt buitengesloten. Zo wordt een samenleving niet langer gevormd door wet of rede, maar door het vocabulaire dat haar beheerst.

Share

Hoe woorden hun betekenis verliezen

Woorden veranderen niet van de ene op de andere dag in wapens. Daar gaat een psychologisch mechanisme aan vooraf, een driestapsproces dat woorden ontdoet van hun oorspronkelijke betekenis, ze opnieuw laadt met een omgekeerde moraal en ze vervolgens door de samenleving verspreidt. Wat overblijft is taal die niet langer beschrijft, maar stuurt.

De eerste fase is het semantisch loskoppelen: woorden raken los van hun historische en morele oorsprong en verliezen zo hun anker in de werkelijkheid. Waar ze ooit verwezen naar feiten, gebeurtenissen of concreet gedrag, worden het dragers van emotie. Racisme bijvoorbeeld vergt geen discriminerende handeling meer; een opmerking of een vaag gevoel van onbehagen is tegenwoordig genoeg om iemand voor racist uit te maken, ongeacht context of feitelijke juistheid. Op vergelijkbare wijze wordt fascisme niet langer gebruikt om een ultranationalistisch staatssysteem uit de twintigste eeuw te beschrijven, maar om iedereen af te serveren die zich kritisch uitlaat over de huidige westerse moraal.

Wanneer woorden hun verband met de werkelijkheid verliezen, verschuift hun functie van beschrijven naar ervaren, van wat waar is naar wat juist voelt. Dit is de start van de emotionele taal.

De tweede fase is morele inversie. Zodra woorden zijn losgemaakt van de werkelijkheid, veranderen ze in lege hulzen die met een nieuwe moraal worden gevuld. Hun klank blijft vertrouwd, maar hun betekenis verschuift. Begrippen als veiligheid en inclusie behouden hun positieve klank, maar krijgen een andere functie. Veiligheid betekent niet langer bescherming tegen gevaar, maar bescherming tegen ideeën die als bedreigend worden ervaren. Inclusie betekent niet langer ruimte voor verschil, maar uniformiteit in denken en spreken. Zo wordt controle verpakt als bescherming en uitsluiting als morele noodzaak.

In dit stadium versmelten taal en moraal volledig. Goed is niet langer een morele maatstaf, maar een ideologisch keurmerk. Censuur en dwang kunnen dan worden gepresenteerd als deugdzaam, niet ondanks moraal, maar juist in haar naam. Onderwerping kan zo worden uitgelegd als compassie en oorlog als noodzakelijke voorwaarde voor vrede.

De derde fase is wanneer taal als poortwachter van sociale aanvaarding gaat functioneren. Zodra woorden hun nieuwe morele gewicht hebben gekregen, veranderen ze in een toegangscode tot het publieke domein. Wie de juiste termen gebruikt, bewijst zijn deugd; wie vasthoudt aan de oude betekenis, wekt wantrouwen. Taal wordt een toets van loyaliteit, waarbij mensen elkaars woordkeus gaan bewaken om te controleren of ze tot hetzelfde kamp behoren. Oude uitspraken worden doorgelicht, nuance wordt met argwaan bekeken en elke aarzeling om volledig mee te bewegen wordt beschouwd als verraad.

Zo verandert taal in een grens die de rechtvaardigen binnenhoudt en de kritisch denkenden buitensluit. Aan weerszijden van die grens spreken mensen nog wel, maar verstaan doen ze elkaar niet meer omdat dezelfde woorden een tegengestelde morele lading dragen. Daarmee verdwijnt ook de mogelijkheid tot dialoog. Wat resteert zijn emotionele etiketten over uitspraken of gedrag van de ander, waarbij uiteraard het slechtst mogelijke motief wordt verondersteld.

Maar taalinversie blijft niet beperkt tot woorden. Zodra taal een nieuwe betekenis heeft gekregen, begint ook het denken van de taalgebruiker te vervormen.

Hoe taalcontrole het denken vernauwd

Mensen zijn geen rationele wezens die in getallen of logica denken. Zij denken in taal. Taal, gesproken of non-verbaal, vormt het raamwerk dat bepaalt wat wij waarnemen, hoe wij dat interpreteren en daarop reageren. Ze vormt onze werkelijkheid lang voordat we erover gaan nadenken.

In die context zijn woorden geen neutrale dragers die voor elk mens dezelfde betekenis hebben. Ze worden gevormd door interpretatie, waarden, overtuigingen en groepsdynamiek. Door dat proces wordt taal de architect van het denken: ze bepaalt niet alleen wat wordt gezegd, maar ook wat wordt waargenomen.

Wanneer de betekenis van fundamentele woorden systematisch wordt losgemaakt van hun feitelijke oorsprong, raakt die cognitieve architectuur vervormd. Dat verandert niet alleen hoe mensen met elkaar communiceren, maar tast ook het vermogen tot zelfstandig nadenken aan. Het brein wordt niet alleen misleid; het verliest het vermogen om te herkennen dat het wordt misleid.

Taalcontrole is een krachtig middel om indoctrinatie te doen overgaan in demoralisatie. Door de betekenis van woorden te herdefiniëren, worden context en feiten ondergeschikt gemaakt aan emotie. In zo’n situatie wordt een andere interpretatie of afwijkende mening niet langer op haar merites beoordeeld, maar ervaren als inbreuk op een zorgvuldig gecultiveerde werkelijkheid.

Dit is het logische eindpunt van een proces waarin taal de werkelijkheid niet langer beschrijft, maar een voorgeschreven narratief afdwingt. Het gedemoraliseerde brein beoordeelt niet langer de inhoud van wat wordt gezegd, maar bestempelt de spreker direct als bedreiging van het grote goed. De reactie is uitsluiting. Termen als haat, desinformatie, extreemrechts en ondermijning van de democratie worden plichtsgetrouw opgedreund om de grens tussen de rechtvaardigen en de gevaarlijken te bevestigen en zo de illusie in stand te houden dat men moreel aan de goede kant van de geschiedenis staat.

Naarmate taal vernauwt, krimpt ook de waarneming. Woorden houden op de wereld te beschrijven en beginnen te dicteren welke delen ervan nog gezien mogen worden. Emotie wordt het filter van het denken en laat alleen dat toe waar men toch al in geloofde. Ironisch genoeg voelen mensen zich zekerder van hun zaak naarmate zij minder andere perspectieven toelaten. Wat resteert is hokjesdenken vanuit een tunnelvisie.

Taal is ook de brug waarlangs dat vernauwde denken zich verspreidt. Wanneer genoeg mensen dezelfde taalinversie delen, wordt polarisatie onvermijdelijk.

De nieuwe taal van verdeel en heers

Wanneer taal het denken heeft hervormd, blijft het daar niet bij. Haar morele lading dringt door in het sociale weefsel en gaat bepalen wie erbij hoort en wie niet. Groepen vormen zich rond een gedeelde loyaliteit aan een nieuw vocabulaire dat gestoeld is op emotie. Wie buiten dat kader valt, wordt uitgesloten.

Aan de basis van dit groepsdenken ligt een strak schema dat de wereld opdeelt in slachtoffers en daders. Wie tot de onderdrukten behoort, is per definitie onschuldig; wie tot de onderdrukkers behoort, is bij voorbaat schuldig. In dit identiteitsdenken verdwijnen context en nuance. Eigen verantwoordelijkheid wordt opgeslokt door de groep. En omdat deze taal haar eigen morele gelijk veronderstelt, wordt elke vorm van kritiek direct ervaren als een persoonlijke aanval.

De volgende drie voorbeelden laten zien hoe de herdefiniëring van woorden niet alleen de kloof tussen bevolkingsgroepen verdiept, maar ook dwang verhult achter de taal van gelijkheid, vrede en rechtvaardigheid.

Het racisme van antiracisme

Antiracisme is geen nieuw fenomeen. Het ontstond in de Verenigde Staten in de jaren vijftig, toen burgerrechtenactivisten de term gebruikten om gelijke rechten en rasonafhankelijke wetgeving af te dwingen. In die tijd werden zwarte Amerikanen dagelijks gediscrimineerd door de Jim Crow-wetten, die rassensegregatie in alle publieke voorzieningen afdwongen, van scholen en bussen tot restaurants en openbare gebouwen. De protesten hadden effect: in 1964 werden met de Civil Rights Act alle vormen van wettelijke en institutionele discriminatie verboden, waarmee de formele scheiding tussen blank en zwart in de Amerikaanse samenleving werd opgeheven.

Decennialang werd racisme gedefinieerd als discriminatie op grond van huidskleur, zichtbaar in daden of beleid. Vanaf de jaren 2010 begon die betekenis echter te verschuiven. Onder invloed van Critical Race Theory, destijds een marginale ideologische stroming die ongelijke uitkomsten tussen blanken en zwarten herdefinieerde als institutioneel racisme, kreeg het begrip een nieuwe lading. Niet langer bepaalden beleid of handelingen of sprake was van racisme, maar werd elk verschil in uitkomst beschouwd als bewijs van onderdrukking. Zo werd het verschijnsel per definitie institutioneel: ongelijkheid gold voortaan als symptoom, niet als gevolg.

Deze herdefiniëring is niet beperkt gebleven tot de Verenigde Staten. Onder invloed van Amerikaanse activisten en media heeft het nieuwe denken zich snel verspreid over Europa. Ook in Nederland is de nadruk verschoven van gelijke behandeling naar groepsgerichte representatie. Diversiteitsdoelstellingen moesten zorgen voor meer inclusie, maar hebben er in de praktijk toe geleid dat afkomst prioriteit kreeg boven kwaliteit.

Identiteitsdenken heeft zich inmiddels diep in het Nederlandse publieke leven verankerd. Eeuwenoude tradities zoals Zwarte Piet hebben moeten wijken voor de nieuwe moraal, waarin het zwart schilderen van een gezicht gelijkstaat aan racisme en de oorsprong ten onrechte wordt herleid tot het slavernijverleden. Taal, geschiedenis en wetenschap worden herschreven om niemand te kwetsen. Zo is het streven naar gelijkheid verschoven van gelijke kansen naar een morele hiërarchie waarin herkomst en identiteit de plaats hebben ingenomen van deskundigheid en eigen verantwoordelijkheid.

Deze verschuiving in taal en betekenis heeft ook het denken zelf veranderd. Wie de wereld bekijkt door de lens van identiteit, ziet geen individuen meer maar groepen. Blank zijn geldt als privilege, een erfzonde van schaamte en schuld die van generatie op generatie wordt doorgegeven. Zwart zijn is verworden tot moreel bewijs van onderdrukking, een erfslachtofferschap dat net als witte schuld van generatie op generatie wordt doorgegeven. Ironisch genoeg verankert deze zienswijze de samenleving juist in het verleden en verdiept zij bestaande kloven. Zo vernauwt taal niet alleen het gesprek, maar ook het vermogen om zelfstandig te oordelen. En omdat deze nieuwe definitie zich presenteert als de enige moreel juiste positie, wordt elke vorm van kritiek automatisch gezien als bewijs van racisme en is de cirkel weer rond.

Diezelfde morele inversie zien we terug in de taal van tolerantie.

Waarom ‘de religie van vrede’ niet over de Islam gaat

Toen West-Europa na de tweede wereldoorlog begon aan de wederopbouw, werden niet alleen de steden herbouwd maar ook het collectieve geweten. De Holocaust en de gewelddadige dekolonisatie hadden het geloof in westerse morele superioriteit verbrijzeld. Uit die ontreddering groeide een nieuw principe: niet-oordelen over andere culturen en gebruiken werd het kenmerk van beschaving. Deze morele inversie kreeg vorm in de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens (1948) en het Vluchtelingenverdrag (1951), maar ook in de bredere overtuiging dat macht corrumpeert en dat bescherming van de kwetsbaren de hoogste deugd is.

In dat klimaat sloten Europese landen in de jaren zestig wervingsakkoorden met Turkije, Marokko, Algerije en Pakistan om arbeidstekorten op te vangen. De gastarbeiders die kwamen, kregen een tijdelijke status. Integratie werd niet nodig geacht en zelfs gezien als assimilatie. Toen de oliecrisis van 1973 een einde maakte aan de werving, kwamen honderdduizenden gastarbeiders zonder werk te zitten, maar werden niettemin uitgenodigd om te blijven. Moraliteit won het van het economische besef dat er voor deze mensen ook in de toekomst geen werk meer zou zijn. In Nederland kwam het kabinet Den Uyl in 1974 met de Wet op de Gezinshereniging, die later werd veralgemeniseerd tot breder migratierecht en overgenomen in Europese verdragen. Daarmee werd de basis gelegd voor de massa-immigratie waar met name landen in de Europese Unie vandaag de dag nog steeds mee worstelen.

In de jaren tachtig en negentig groeide het multiculturalisme uit tot beleid: participatie zonder culturele verandering. Integratie volstond tot het spreken van de taal. Verdere integratie werd stelselmatig als dwang weggezet en als bedreiging voor de eigen cultuur. Het resultaat van die morele terughoudendheid is dat er inmiddels meer dan 45 miljoen moslims in Europa wonen die grotendeels in een cultureel isolement leven, gevoed door de overtuiging dat niet-ingrijpen de hoogste vorm van deugdzaamheid is.

In de Verenigde Staten voltrok zich een soortgelijke morele omkering, zij het vanuit een andere oorsprong. De erfenis van slavernij, rassenscheiding en de oorlog in Vietnam had een diep gevoel van collectieve schuld achtergelaten. Daaruit ontstond een nieuw moreel credo van antiracisme en anti-imperialisme, waarin macht per definitie verdacht werd en identiteit de norm voor moreel gezag. Universiteiten en media gaven dit denken een intellectueel kader door maatschappelijke verhoudingen te herdefiniëren als een strijd tussen bevoorrechte en onderdrukte groepen. Hoewel de islam in Amerika nauwelijks aanwezig was (vandaag de dag iets meer dan vier miljoen moslims), werd zij binnen dit schuldnarratief omarmd als symbool van verzet tegen westers imperialisme. Zo waren aan het begin van de eenentwintigste eeuw schuldgevoelens over het verleden uitgegroeid tot morele maatstaf aan beide kanten van de Atlantische Oceaan.

Share

De aanslagen van 11 september 2001 op de WTC-torens in New York maakten van dat collectieve schuldgevoel een officiële doctrine. Enkele dagen na de aanval verklaarde de Amerikaanse president George W. Bush dat de islam “de religie van vrede” is. Die woorden hadden geen theologische basis, maar waren een politieke boodschap bedoeld om vergeldingsacties tegen moslims te voorkomen en de nationale eenheid te bewaren. Europese leiders namen de slogan haastig over en via ngo’s, media en onderwijs verspreidde het nieuwe dogma zich razendsnel. De aandacht verschoof van moslims als mensen naar de islam als geloof en er ontstond een nieuwe morele ijver waarin elke vorm van kritiek op de islam werd weggeschreven als vooringenomenheid of haat.

Toen “de religie van vrede” eenmaal tot officiële waarheid was verklaard, namen Europese instellingen de doctrine snel over. Overheden wilden koste wat kost vasthouden aan het beeld van een geslaagde multiculturele samenleving. Gelijkheid voor de wet maakte plaats voor slachtofferschap als morele vrijbrief. Moslims werden niet langer beoordeeld als burgers, maar als kwetsbare groep die bescherming verdiende tegen kritiek. Het recht paste zich aan de moraal aan en politie, justitie en sociale diensten namen die houding over.

Zo konden de grooming gangs van overwegend Pakistaanse afkomst, die in Groot-Brittannië duizenden meisjes hebben misbruikt, jarenlang worden genegeerd omdat ambtenaren liever hun handen in onschuld wasten dan voor racist te worden uitgemaakt. En ook de massale aanrandingen door Noord-Afrikaanse migranten tijdens de jaarwisseling van 2015 in Keulen werden aanvankelijk weggemoffeld als verstoringen van de openbare orde, tot slachtoffers zich massaal meldden.

Ook in Nederland kiest men liever voor neutraliseren dan erkennen. Sinds 2015 verdwijnt herkomst geleidelijk uit politierapportages en onderzoeksstatistieken. Zedenzaken met asielzoekers worden ondergebracht in de categorie “overlast”. Herkomst mag niet meer worden gebruikt bij het meten van veiligheid of leefbaarheid van buurten en verhoogde risico’s op fraude of misdragingen mogen niet meer aan afkomst worden gekoppeld omdat dat discriminerend zou zijn. Wanneer minderheden worden benadeeld door “racistische algoritmes”, wordt dat in de media breed uitgemeten; maar wanneer een meisje wordt verkracht en vermoord door een asielzoeker, heerst stilte en moeten nabestaanden vechten om gehoord te worden.

Overal in West-Europa wordt seksueel en ideologisch geweld door moslimdaders gebagatelliseerd of ontdaan van context om “extreemrechts niet in de kaart te spelen.” De ironie is bitter: door de werkelijkheid te ontkennen en bezorgde burgers als extremisten weg te zetten, ondermijnen regeringen het publieke vertrouwen en versterken ze juist de polarisatie die ze zeggen te bestrijden.

Opmerkelijk is hoe de islam in dezelfde periode als “religie van de vrede” de nieuwe morele kruistocht van progressieve bewegingen is geworden. Hoogopgeleide vrouwen die ooit voor vrouwenrechten vochten, spreken nu met bewondering over verzetsstrijders die vrouwen onderdrukken. Academici en opiniemakers die zich feministisch en progressief noemen, verdedigen regimes en groeperingen die homoseksuelen ophangen en meisjes uithuwelijken. In dit vreemde bondgenootschap weegt identiteit zwaarder dan principe en vertroebelt emotie het verstand, waardoor dezelfde bewegingen die ooit vrijheid zochten van het patriarchaat, nu niets liever lijken te willen dan zich eraan onderwerpen.

Het gevolg is een beknotting van westerse vrijheden. Door tolerantie te verwarren met zwijgen en respect met onderwerping, hollen progressieve bewegingen precies die liberale waarden uit die hun eigen emancipatie ooit mogelijk maakten. Wie zich uitspreekt tegen onderdrukking binnen de islamitische wereld – gedwongen bedekking, kindhuwelijken, eerwraak, vrouwenbesnijdenis en de vervolging van homoseksuelen – wordt weggezet als islamofoob. Intussen blijven de echte slachtoffers onzichtbaar: vrouwen, dissidenten, religieuze en seksuele minderheden. Hun lijden past niet in het westerse sprookje van moslimslachtofferschap en wordt daarom verzwegen. Zo verdedigt het Westen niet langer vrijheid, maar zijn eigen morele illusie.

De kring wordt gesloten door de media, die islamitisch geweld herinterpreteren of eenvoudigweg negeren. Aanslagen in Europa worden afgedaan als incidenten of verklaard vanuit “sociaaleconomische achterstand”, terwijl de bloedbaden en sektarische moorden in Afrika, het Midden-Oosten en Zuid-Azië nauwelijks aandacht krijgen. Goede intenties zijn losgekoppeld van gevolgen, waardoor elke vorm van kritiek – hoe feitelijk of gematigd ook – onmiddellijk als haat wordt bestempeld.

Diezelfde morele logica drijft ook klimaatactivistische bewegingen, waarin rechtvaardigheid niet langer een doel is, maar een rechtvaardiging voor dwang.

De vreedzame protesten van klimaatalarmisten

De moderne klimaatbeweging vindt haar oorsprong in de milieubeweging van de jaren zeventig, toen organisaties als Milieudefensie werden opgericht om milieuvervuiling te bestrijden en politiek bewustzijn te vergroten. In 2018 kreeg zij gezelschap van Extinction Rebellion, dat zichzelf presenteert als een vreedzame burgerbeweging geïnspireerd door Gandhi en Martin Luther King. Beide bewegingen zeggen vredelievend te zijn en de democratische rechtsstaat te respecteren, maar hun methoden tonen iets anders: zij gebruiken de taal van rechtvaardigheid om dwang te verhullen.

Extinction Rebellion overtreedt bewust en systematisch de wet door snelwegen te blokkeren, luchthavens te bestormen en publieke infrastructuur te saboteren en noemt dat vreedzame burgerprotesten. Milieudefensie voert ondertussen rechtszaken tegen bedrijven en overheden om klimaatbeleid juridisch af te dwingen en noemt dat een rechtvaardige transitie. Beide organisaties claimen te handelen namens de meerderheid van de bevolking, maar beschikken over geen enkel democratisch mandaat. De één probeert via de rechter macht te verkrijgen, de ander via verstoring van de openbare orde. In beide gevallen overheerst de overtuiging dat morele noodzaak zwaarder weegt dan democratische legitimiteit.

Wie die overtuiging bekritiseert, wordt onmiddellijk weggezet als klimaatontkenner of vijand van de planeet. Het gevolg is dat het klimaatdebat volledig wordt gegijzeld door extremisten, waardoor een realistische energietransitie die economie en welvaart behoudt bij voorbaat onmogelijk wordt gemaakt.

De drie voorbeelden laten zien hoe taal, zodra zij ideologisch wordt omgevormd, niet langer verbindt maar verdeelt. Wat begon als een streven naar gelijkheid, vrede en rechtvaardigheid, is uitgegroeid tot een systeem waarin woorden groepen tegenover elkaar zetten en elke afwijking als bedreiging wordt gezien. Het Westen is daardoor niet langer verenigd door waarden, maar verdeeld door emotionele, gemoraliseerde taal.

In dit artikel stond de werking van die taalbewapening op individueel en groepsniveau centraal. In het volgende deel laat ik zien wat er gebeurt wanneer deze omkering doordringt tot politiek en bestuur en ideologie de noodzakelijke distantie bij instellingen aantast. Dan wordt de scheiding tussen burger en macht niet langer politiek of economisch, maar moralistisch gedreven.

Het systeem dat ons moest helpen, vernietigt ons. Lees waar het eindigt.

Wie de taal controleert, controleert het denken; wie het denken controleert, controleert de mens. Lees hier waar dat onvermijdelijk toe leidt.

Afbeelding: René Magritte, Het verraad van de afbeelding (1929) — ‘Dit is geen pijp,’ te vinden in het Los Angeles County Museum of Art.

Een mededeling vooraf:
Ik heb ontzettend geworsteld om in dit artikel alle samenhangende oorzaken mee te nemen en het toch leesbaar en behapbaar te houden. Sommige thema’s zijn daarom meer impliciet dan expliciet uitgewerkt en het stuk is wat abstracter geworden dan ik had gewild. Maar wees gerust: in de volgende artikelen zal veel van wat ik hier aanstip concreet worden gemaakt met voorbeelden uit de praktijk.

De erfenis van de maakbare mens

De afbraak van ons onderwijs is niet begonnen met domheid, maar met idealen. In de jaren negentig ruilden we kennis in voor maakbaarheidsdenken: het geloof dat elk kind hetzelfde kon bereiken, zolang het maar genoeg begeleiding kreeg. Hoe mooi dat gelijkheidsideaal op papier ook leek, in de praktijk raakte het onderwijs onherstelbaar beschadigd als kennisinstituut en veranderde het in een opvoedpoli die kinderen van jongs af aan socialiseert en vormt naar de gewenste morele maatstaf.

Ironisch genoeg raakt dit systeem de hoogopgeleide veel harder dan de laagopgeleide. In toenemende mate is dat een zij: de moderne hoogopgeleide vrouw, gevormd in een systeem dat haar talenten beloont en haar twijfel afleert. Zij is opgegroeid in een wereld waarin overtuiging belangrijker is dan inzicht en morele juistheid zwaarder weegt dan kennis of ervaring. Feiten en logica verliezen hun betekenis zodra de uitkomst botst met het morele kader van de hoogopgeleide. Deugen is belangrijker geworden dan deskundigheid.

Het onderwijs heeft daarmee niet alleen zijn inhoud verloren, maar ook zijn rol als kennisinstituut. Het is een kerk geworden waar geloven belangrijker is dan leren. Kritisch denken wordt snel afgeleerd als er maar één juist antwoord bestaat. Zo hebben we een generatie voortgebracht die precies weet wat ze hoort te vinden, maar geen idee heeft waarom.

In dit deel gaat het niet langer over het verval van het onderwijs, maar over wat het heeft voortgebracht: de nieuwe hoogopgeleide mens. Zij is loyaal, netjes, moreel juist en daardoor gevaarlijk volgzaam. Haar denkvermogen is niet verdwenen, maar gekanaliseerd naar de juiste meningen. De prijs van het maakbare onderwijs is niet alleen moderne stupiditeit, maar een generatie gelovigen die koste wat kost haar eigen overtuigingen in stand probeert te houden.

Laten we bij het begin beginnen.

Hoe het begint

De verschuiving van kennis naar moraal lijkt onschuldig te beginnen, maar niets is minder waar. Zodra een kind op school komt, begint het proces van socialisatie. Prentenboeken over ‘anders zijn’, ‘delen’ en ‘jezelf mogen zijn’ zetten de toon in de kleuterklas. Vanaf groep 1 komt daar de seksuele voorlichting van Rutgers bij, die vriendelijk begint over vriendschap en grenzen, maar door de jaren heen uitgroeit tot een normatief programma over gender, diversiteit en identiteit. Basisschoolkinderen maken al vroeg kennis met expliciet lesmateriaal over lichaam en seksualiteit, inclusief oefeningen over aanraking en grenzen. De bedoeling is empathie en veiligheid te bevorderen, maar de uitwerking is normerend: kinderen leren niet zelf hun denkkader of grenzen bepalen, maar worden geïnstrueerd hoe ze hun gevoelens moeten duiden.

In de middenbouw groeit socialisatie uit tot het hart van het onderwijs. De bedoeling is dat kinderen opgroeien tot betrokken, respectvolle burgers, maar in de praktijk betekent het dat morele vorming de plaats inneemt van kennis. Burgerschap, duurzaamheid en sociale veiligheid vullen de lestijd die vroeger bedoeld was voor taal, rekenen en wereldverkenning. Schooltv en het Jeugdjournaal leveren daarbij de morele duiding van de actualiteit, die in de klas verder wordt herhaald. Zo leren leerlingen niet alleen over de wereld, maar ook hoe ze haar moeten interpreteren. Politieke kwesties en maatschappelijke thema’s krijgen vaste rollen toebedeeld: goed of fout, veilig of bedreigend. Vijandbeelden worden opgelegd: mensen die je niet hoeft te begrijpen, maar alleen moet wantrouwen. Ook hier is de lesstof uitermate normerend. De leerling leert niet nadenken, maar absorbeert wat haar wordt voorgeschreven. Onderwijs is daarmee verworden tot een uitgebreide training in correct gedrag met wat taal- en rekenlessen eromheen.

Deze verandering is niet onschuldig. Op jonge leeftijd is abstract redeneren nog niet ontwikkeld, kinderen leren via associatie. Wanneer die associaties moreel worden geladen – goed of fout, waarheid of complot, veilig of bedreigend – én met angst worden bekrachtigd, nestelen ze zich in de denkstructuur van het kind. Ze leert niet redeneren, maar intuïtief reageren.

Het resultaat is dat nieuwsgierigheid en nuance verdwijnen. De lesstof leert dat er één juiste houding is bij elk onderwerp. Wie een andere invalshoek kiest, krijgt niet ongelijk omdat het argument zwak is, maar omdat het moreel niet deugt. In zo’n omgeving wordt kritisch denken niet ontmoedigd maar geherdefinieerd: kritisch ben je alleen als je kritisch bent tegen de verkeerde kant.

Share

Zo ontstaat al op de basisschool een intellectuele monocultuur die later het kenmerk wordt van het hoger onderwijs. Wie doorstroomt blijft binnen hetzelfde morele kader en krijgt aangeleerd dat consensus gelijkstaat aan intelligentie. Wie eerder uitstroomt verlaat die papieren realiteit en komt zo sneller in aanraking met de weerbarstigheid van de werkelijkheid. Dit verklaart ook de verschillende denkwijzen tussen hoog- en laagopgeleiden: laagopgeleiden ervaren veel sneller de gevolgen van normatief denken dan hoogopgeleiden dat doen.

Die intellectuele monocultuur stopt niet bij de klasdeur. Ze wordt van bovenaf georganiseerd, waar onderwijs en politiek samenvallen en de Onderwijsinspectie zichzelf tot opzichter heeft benoemd.

De institutionalisering van middelmatigheid

Ooit hadden we een onderwijsinspectie die borg stond voor de kwaliteit van het onderwijs. Tegenwoordig is zij een verlengstuk van overheidsbeleid. Haar taak is niet meer om te controleren wat kinderen leren, maar om te zien of scholen de politieke agenda netjes uitvoeren. De inspectie oordeelt niet meer onafhankelijk; ze beoordeelt scholen op hun volgzaamheid aan beleidsdoelen: diversiteit, veiligheid, inclusie, burgerschap. Hoe beter het op papier klopt, hoe minder het uitmaakt wat er feitelijk wordt geleerd.

Met de macht om maatregelen op te leggen of scholen zelfs te sluiten, houdt de inspectie iedereen in de pas. Alles wat niet in beleidsjargon past geldt als risico. Met de zweep van kansengelijkheid slaat de inspectie verschillen weg die ooit juist de motor waren van kwaliteit. Een school die haar leerlingen meer uitdaagt dan gemiddeld geldt als elitair. Een leraar die meer eist wordt weggezet als onveilig.

Zo straft het systeem alles wat boven het maaiveld uitsteekt. Excellente scholen mogen zichzelf niet meer excellent noemen, want dat zou sociale verschillen bevorderen. Ouders worden ontmoedigd een school te kiezen waar hun kinderen meer worden uitgedaagd. De bureaucratische tijger heeft zijn tanden in de verkeerde onderwerpen gezet: niet kennis maar conformiteit bepaalt hoe hoog een school nog scoort.

Het resultaat is dat intelligentie is gebureaucratiseerd. Slimheid is vervangen door volgzaamheid. Wie door de juiste hoepels weet te springen wordt gezien als hoogintelligent; wie buiten bestaande kaders denkt als dissident. Zo kweekt de inspectie de hoogopgeleiden die later de meest volgzame uitvoerders worden van hetzelfde beleid dat hen heeft voortgebracht.

Met de opkomst van digitalisering werd dat bureaucratische denkkader niet doorbroken, maar verder versterkt.

Kennis zonder begrip

Waar bureaucratie kennis heeft platgeslagen tot beleid, heeft digitalisering haar opgelost in informatie. Hoewel digitalisering op het eerste gezicht vooruitgang lijkt, is het in werkelijkheid de voltooiing van hetzelfde maakbaarheidsdenken dat het onderwijs al decennialang verzwakt. Het idee dat elk kind alles kan leren, maakte van onderwijs een systeem van vastomlijnde methodes en meetmomenten. Digitalisering gaf dat maakbaarheidsdenken concrete handvatten: zolang leerlingen en studenten kunnen vinden waar iets staat, hoeven ze niet te begrijpen wat het betekent. Toepassing van kennis, ooit de belangrijkste functie van het onderwijs, werd vervangen door een zoekfunctie.

Wat overblijft is kennis zonder werkelijkheid. Een leerling kan informatie reproduceren, maar niet verklaren waarom iets is zoals het is, onder welke omstandigheden dat geldt en wat er gebeurt wanneer die omstandigheden veranderen. Ze leert dat informatie altijd tot dezelfde uitkomst leidt, ongeacht context. Blijkt de werkelijkheid anders te reageren, dan ligt dat volgens deze logica niet aan de kennis, maar aan de werkelijkheid.

De digitale kennisomgeving versterkt dit mechanisme. Scholen accepteren alleen ‘betrouwbare bronnen’ die vooraf al zijn gesorteerd. Schoolbibliotheken, universiteitsdatabases en zoekmachines leveren een keurige selectie die past binnen het dominante denkkader. Afwijkende perspectieven bestaan technisch wel, maar verdwijnen in de diepte van de resultaten. Er zijn maar weinig mensen die verder scrollen dan de eerste pagina van de zoekresultaten als de gewenste antwoorden bovenaan staan.

Kunstmatige intelligentie sluit de kringloop. Deze systemen zijn niet alleen getraind op dezelfde gefilterde bronnen, maar ook ingericht om altijd meegaand te zijn. Ze bevestigen wat al gold, alleen nog sneller en overtuigender. Daarmee verdwijnt de noodzaak om nog kritisch te denken en door te vragen. Het gevolg is een generatie die alles kan opzoeken, maar niets meer doorgrondt.

Ironisch genoeg wordt juist de hoogopgeleide het hardst geraakt door deze cognitieve verschraling. Ze heeft geleerd dat je niet per se hoeft te begrijpen als je de correcte bronnen maar kunt citeren. Ze kan samenvatten, verwijzen, analyseren, maar niet toepassen en wordt daarin bevestigd door een digitale omgeving die haar zelfstandig nadenken verder ontneemt. Zo ontstaat de hoogopgeleide die veel weet, weinig begrijpt en geen idee heeft hoe ze dat verschil zou moeten herkennen. En dat heeft ze allemaal op de universiteit geleerd.

Subscribe now

De universiteit als safe space

Ooit was de universiteit een vrijplaats voor kennis en debat, waar botsing van ideeën het doel was en studenten leerden door tegenspraak. Maar het maakbaarheidsgeloof heeft ook van de universiteit een pedagogisch verlengstuk gemaakt, een safe space waar de moderne troetelstudent door niets of niemand gekwetst mag worden, zelfs niet door ideeën.

Deze transformatie is niet begonnen met een culturele revolutie op de campus, maar met structurele noodzaak. De onderwijshervormingen van de jaren negentig – basisvorming en tweede fase – hadden grote aantallen studenten voortgebracht die niet langer waren voorbereid op academisch denken en werken. Die massificatie, gecombineerd met een duidelijke daling van de vooropleidingsniveaus, dwong universiteiten ertoe hun eigen eisen te versoepelen. De oplossing werd net als in het voortgezet onderwijs gezocht in meer eenvoud: snellere doorstroom met minder diepgang. Op deze wijze konden grote aantallen studenten alsnog een diploma krijgen, in plaats dat zij het eerste jaar al zouden uitvallen. Zo herhaalde zich op universitair niveau wat eerder het voortgezet onderwijs had uitgehold: gelijke uitkomsten door de lat te verlagen.

Die logica werd economisch verankerd toen het ministerie van Onderwijs het financieringsmodel van universiteiten ombouwde van input naar output. Voortaan kregen universiteiten het grootste deel van hun financiering op basis van het aantal studenten dat een studiejaar afrondde of een diploma haalde. Het rendementsdenken deed zijn intrede: vakken met hoge uitval of lage inschrijvingen werden geschrapt en studenten werden voortaan door de materie heen geracet waarbij vertraging uit den boze was. De universiteit ging draaien op cijfers, processen en procedures waarbij kennis steeds lager werd ingeschaald. Haalden te veel studenten een toets niet, dan werd het niveau verlaagd net zolang de slagingspercentages acceptabel waren.

De Bologna akkoorden versterkten deze tendens. Om onderwijs beter meetbaar en internationaal vergelijkbaar te maken werden vanaf 2002 de oude doctorandusopleidingen vervangen door bachelor- mastertrajecten met modulaire vakkenpakketten, ECTS-punten en standaardtrajecten. De curricula werden nog oppervlakkiger: studenten leerden niet langer een vakgebied begrijpen, maar modules afwerken. Ook hier ging de vaardigheid om informatie te vinden zwaarder wegen dan het vermogen om die informatie kritisch te doorgronden. Protocollair denken deed zijn intrede: wie keurig de modules doorwerkte en de multiple choice antwoorden netjes invulde, kreeg een diploma. De universiteit verloor haar academische aard en werd schoolser, voorspelbaar en behaaglijk. Waar de grootste kracht van een universiteit ooit lag in het produceren van dwarse denkers, werd zij expert in het produceren van volgzaamheid.

Die afhankelijkheid van meetbare output maakte universiteiten tevens kwetsbaar voor externe financiering en daarmee ook voor externe agenda’s. Terwijl de overheid het basisbudget bevroor of reëel verlaagde, groeiden de geldstromen uit Europese en nationale subsidieprogramma’s. Maar die subsidies zijn niet neutraal. Programma’s als Horizon Europe en het Jean Monnet-initiatief stellen geld beschikbaar, maar alleen voor onderzoek dat past binnen vooraf vastgestelde beleidsprioriteiten: klimaat, inclusie, digitalisering, gezondheid, Europese integratie. Subsidies worden verstrekt met de verwachting dat het onderzoek een vooraf gewenste maatschappelijke uitkomst bevestigt. Wie daarvan afwijkt verdwijnt uit de financieringsstroom: onderzoek naar de negatieve effecten van windmolens op fauna wordt systematisch afgewezen. Onderzoek naar de positieve bijdrage van migratie aan de samenleving wordt daarentegen rijkelijk gefinancierd. Een sociale wetenschapper die twijfelt aan de dominantie van gendertheorie krijgt geen contractverlenging, zoals herhaaldelijk is gebeurd aan de Universiteit van Amsterdam. Wie haar bevestigt, krijgt een platform, subsidies en een carrière.

Op deze manier ontstaat zelfcensuur zonder dat censuur van buitenaf hoeft te worden opgelegd. Studenten leren niet meer redeneren, maar hun gedachten positioneren: hoe zeg je iets op de juiste toon, binnen het juiste kader, met de juiste terminologie. Voorzichtigheid wordt een intellectuele deugd, afwijken een carrièrerisico.

Share

Deze dynamiek, die voortkomt uit massificatie, rendementsdenken en ideologische vorming, heeft ervoor gezorgd dat op veel universiteiten vandaag een intellectuele monocultuur heerst. Van politicologie tot bedrijfskunde, onderwijswetenschappen en psychologie: wie afwijkt, verdwijnt uit de financieringsstromen, de publicatiekanalen en de loopbaanpaden. Groepsdenken heeft het intellectuele debat vervangen.

De hoogopgeleide die door dit systeem is gevormd, is moreel zeker maar intellectueel afhankelijk. Ze verwart deugen met intelligentie, collectieve consensus met waarheid, en klampt zich vast aan wetenschap die tegenwoordig net zo in de war is als zijzelf.

Wetenschap als waardeoordeel

Waar wetenschap jarenlang een plausibele methode was om de werkelijkheid te onderzoeken, lijkt ze steeds vaker op een moreel instrument om het juiste narratief te bevestigen. Subsidieverstrekkers eisen vaak dat onderzoek aansluit bij dominante maatschappelijke doelen, soms zelfs dat de uitkomst impliciet al vastligt. Eerst wordt de gewenste conclusie bepaald, daarna de methodologie. Door variabelen te selecteren, te herdefiniëren of als ‘niet relevant’ buiten beschouwing te laten, kan vrijwel elke gewenste uitkomst worden bereikt. Wat in wetenschappelijke wandelgangen ‘cherry picking’ heet, is inmiddels een structureel fenomeen: niet uit bedrog, maar uit morele zekerheid. Onderzoekers geloven veelal oprecht in de kaders die hen hebben gevormd.1

Vroeger leidde een afwijking in de data tot een herziening van de hypothese. Vandaag wordt de hypothese als onaantastbaar beschouwd en elke afwijking weggezet als ruis, fout of onnauwkeurigheid. De wetenschap loopt daarmee niet langer naar de werkelijkheid toe, maar juist de andere kant op: zij past de werkelijkheid aan het verhaal aan.

Dit fenomeen wordt structureel versterkt door een gesloten circuit van overheid, wetenschap en media. Subsidies bepalen welk onderzoek gedaan mag worden, beleidsnota’s bepalen welke conclusies relevant zijn en media vertalen die conclusies naar het publiek als ‘de wetenschap zegt’, ‘onderzoek wijst uit’ of ‘experts aan het woord’. Nooit wordt vermeld welke onderzoeksgegevens aan die conclusies ten grondslag liggen, welke methodiek is gebruikt en welke variabelen voor het gemak zijn uitgesloten. Onderzoekers passen hun hypotheses aan de financieringseisen aan, ambtenaren citeren alleen wat hun beleid ondersteunt en journalisten herhalen het als feit. Op deze manier is wetenschap niet langer een spiegel van de werkelijkheid, maar een echokamer van hetzelfde maakbaarheidsdenken waar het onderwijs inmiddels ook mee is doordrenkt. Het gevolg is een vertroebelde realiteit.

Voor de hoogopgeleide is deze vertroebelde realiteit niet alleen een manier van denken, maar een manier van bestaan: haar morele identiteit, haar carrière en haar sociale netwerk rusten op de overtuiging dat zij deel uitmaakt van de groep die ‘de feiten kent’. Een ander perspectief is daarom al snel desinformatie, een andere mening complotdenken.

De laagopgeleide daarentegen leeft in een wereld waarin ideeën worden beoordeeld op hun gevolgen. Wat niet werkt mislukt, ongeacht hoe moreel juist het idee ook is. Als de werkelijkheid een ander resultaat geeft, zal hij eerder loslaten wat hij op school heeft geleerd dan de werkelijkheid proberen te veranderen.

Zo groeit niet alleen een verschil in kennis, maar een verschil in wereldbeeld. Waar de één leeft binnen een zorgvuldig geconstrueerd narratief waarin iedereen elkaar bevestigt, leeft de ander in een werkelijkheid die geen ruimte laat voor illusie. Dat verschil in wereldbeeld wordt pijnlijk zichtbaar zodra kennis moet worden omgezet in kunde.

De hoogopgeleide die alles weet maar weinig kan

Door decennialang de lat te verlagen heeft het onderwijs een generatie voortgebracht die formeel toegang heeft tot het hoger onderwijs, maar inhoudelijk nauwelijks voorbereid is op academisch werk. De meeste scholieren halen vandaag hooguit het niveau van de oude mavo, maar krijgen toch een havo- of vwo-diploma.

De oppervlakkigheid van de vooropleiding leidt ertoe dat de meeste scholieren kiezen voor een A-studie als vervolgopleiding: communicatie, rechten, economie, sociale wetenschappen; studies die weinig eisen stellen aan logisch denken en vaardigheden zoals rekenen en wiskunde. De B-studies hebben hun eisen ook wel versoepeld, maar stellen nog steeds concrete eisen aan logica, causaliteit en techniek. Mooie woorden redden geen vliegtuigen als je luchtverkeersleider bent en een architect wiens brug instort wordt niet gered door een overtuigend betoog.

Het gevolg is scheefgroei: ons land kent steeds meer hoogopgeleiden, maar zonder de vaardigheden die bij die titel horen. Zij kunnen goed praten, maar niet logisch redeneren. Zij beheren systemen die zij niet begrijpen en zij geloven dat hun diploma gelijkstaat aan kennis, terwijl dat papiertje vooral bewijst dat ze zijn geslaagd in protocollair denken en het volgzaam uitvoeren van opdrachten.

Zo ontstaat een kloof die dieper gaat dan opleiding: de ene leeft in een wereld van papier en goedbedoelde woorden; de ander in een wereld waarin die goedbedoelde woorden worden getoetst aan de gevolgen. En terwijl de hoogopgeleide haar overtuigingen op die manier kan blijven koesteren, draagt de laagopgeleide de prijs van haar illusies.

In het volgende deel van deze serie gaan we in op hoe deze scheefgroei zich manifesteert op de arbeidsmarkt en wat daar de gevolgen van zijn.

Het systeem dat ons moest helpen, vernietigt ons. Lees waar het eindigt.

In een wereld waar iedereen gelijk denkt, hoeft niemand meer te denken.
Is dat vooruitgang, of graven we ons eigen graf?

De afbeelding is afkomstig van NU.nl en dit is de link naar het volledige artikel: https://www.nu.nl/economie/6369946/na-shell-stopt-ook-bp-met-bouw-van-fabriek-in-rotterdams-havengebied.html

Normaliter laat ik het Nederlandse nieuws graag links liggen waar het thuishoort. ;) Maar soms sleurt de actualiteit je ongevraagd mee.

Vanochtend was het de beurt aan NU.nl die schrijft dat na Shell nu ook BP stopt met de bouw van een fabriek in het Rotterdams Havengebied. U hoort Extinction Rebellion vanuit de coulissen applaudisseren: weer een groot milieuvervuilend bedrijf dat de benen neemt. Maar Shell wilde een biobrandstoffabriek bouwen en BP een fabriek voor duurzame vliegtuigbrandstof. Ook zijn zij niet de enigen die hun plannen hebben afgeblazen: in de afgelopen maanden zijn nog zeker acht miljardenprojecten stilgelegd. De Rotterdamse Haven loopt leeg, letterlijk.

Elk bedrijf noemt de technocratische driehoek van onrendabel beleid als belangrijkste oorzaak om zich terug te trekken. Hoge energiekosten, een overvol stroomnet en complexe regelgeving maken Nederland structureel niet langer aantrekkelijk om in te investeren, welke subsidie de overheid er ook tegenaan wil smijten.

Nederland heeft nog maar een paar kippen die gouden eieren leggen. De Rotterdamse haven is er daar één van. Het is het industriële hart waar échte kennis en échte banen nog samenkomen. Een van de laatste pilaren waarop onze reële economie nog steunt, dreigt nu ook omvergeworpen te worden door een overijverige irreële economie.

Wie denkt dat Nederland lang zonder zijn kippen met gouden eieren kan, zal bedrogen uitkomen. Beleidsplannen bakken geen brood en papier kan je niet eten. Elke fabriek die niet wordt gebouwd betekent minder werk, minder export en minder welvaart.

Ons land verarmt, langzaam maar zeker. Terwijl we ons op papier rijk rekenen, financieren we onze achteruitgang met onze eigen welvaart.

Dit is de stille aftakeling van een technocratie. Niet spectaculair, niet zichtbaar in één klap. Het is veel subtieler en gevaarlijker dan dat: we merken het pas als er niets meer te redden valt.

Dit tussenstukje maakt officieel geen deel uit van de Domme Hoogopgeleiden serie, maar als er iets als praktijkvoorbeeld kan dienen…

De onderwijsinspectie schrijft jaarlijks boeken vol over gelijke kansen en diversiteit, maar heeft geen oog voor de werkelijkheid.

Voor ik verderga, twee korte mededelingen.

Allereerst: dank voor de vele nieuwe lezers en de aandacht voor mijn eerste stuk. Blijkbaar heb ik een snaar geraakt. Tijd om een begin te maken met het vervolg.

Het was mijn bedoeling om één artikel in deze serie aan het onderwijs te besteden. Maar de problemen in het onderwijs zijn daar te groot voor. Daarom heb ik het gesplitst in twee delen. Dit eerste artikel (2a) laat zien hoe het onderwijs in dertig jaar structureel is uitgehold en wat ik zie als de belangrijkste oorzaken. Het volgende artikel (2b) zoomt in op waarom juist hoogopgeleiden het hardst worden geraakt door slecht onderwijs.

Ook dan zal ik niet volledig zijn. De (sl)echte Staat van het Onderwijs verdient inmiddels een eigen bibliotheek. Dit is één invalshoek, geschreven vanuit de bredere context van de serie.

Er was eens…

Er was eens een tijd in Nederland dat kansenongelijkheid stevig was ingebed in het onderwijs. Kinderen van laagopgeleide ouders volgden een lage opleiding om te eindigen in laaggeschoolde beroepen, ongeacht hun intelligentie. Kinderen van hoogopgeleide ouders kwamen vaak zelf ook in het hoger onderwijs terecht, waar zij hun weg vervolgden op de HBS of de universiteit. Elk type school had een eigen curriculum dat niet op de andere schoolsoorten was afgestemd. Daarom was het vrijwel niet mogelijk om over te stappen of door te stromen van de ene naar de andere school: jouw afkomst bepaalde jouw toekomst.

Tot 1968.

In dat jaar trad de grootste onderwijshervorming ooit in werking: de Mammoetwet. De traditionele scholen werden opgeheven en vervangen door drie generieke onderwijsniveaus: mavo, havo en vwo. Voor de kinderen met praktischere vaardigheden werd de lbo (lager beroepsonderwijs) opgericht, een praktijkschool die leerlingen voorbereidde op een ambacht. Alhoewel de Mammoetwet altijd omstreden is geweest, is het wel een stormram geweest om kansengelijkheid in het onderwijs af te dwingen. De brugklas van 1 jaar gaf leerlingen iets langer de tijd om te beoordelen of het onderwijsniveau aansloot bij hun intelligentie en vaardigheden. En als later bleek dat het niveau toch hoger kon, dan bood het systeem daar structureel ruimte voor: doorstroom en stapelen waren normale routes waarmee leerlingen op eigen tempo verder konden klimmen.

Het was geen perfect systeem. Een school kan immers maar zoveel doen om maatschappelijke ongelijkheid tegen te gaan. Maar de kern werkte wel: leerlingen kregen échte kansen om zich omhoog te werken, zonder dat de lat voor hen naar beneden werd bijgesteld. Het was dit fundament waarop twintig jaar later de belofte van de kenniseconomie werd gebouwd. Maar inmiddels was de politieke aandacht verschoven van kennisoverdracht naar maakbaarheidsdenken. En dat bleek het begin van een lange glijbaan naar beneden.

Het maakbare onderwijs

1. De basisvorming: een springplank achteruit

Geen onderwijshervorming heeft het onderwijs zo onherstelbaar beschadigd als de basisvorming. Om de uitval in met name het lager onderwijs tegen te gaan, had de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid in de jaren ’80 een tweetrapsraket ontwikkeld om kinderen dezelfde basisvorming mee te geven. Een curriculum van veertien vakken, op twee niveaus aangeboden, zou moeten zorgen voor meer sociaal-maatschappelijke kansengelijkheid. Het idee erachter was dat als alle leerlingen in de eerste drie jaar hetzelfde curriculum zouden volgen, verschillen in achtergrond minder bepalend zouden zijn.

PvdA-staatssecretaris Jacques Wallage dacht daar begin jaren ’90 anders over. Hij nam het advies van de Wetenschappelijke Raad over, maar verbouwde het tot een ‘one size fits all’ oplossing die zonder keuzevrijheid werd opgelegd aan scholen en ouders. Er kwam één curriculum van vijftien vakken dat álle leerlingen, van de zwakste tot de sterkste, in drie jaar tijd moesten doorlopen. De lbo werd omgevormd naar vbo (voorbereidend beroepsonderwijs) en de praktijkvakken geschrapt. Eindtermen verdwenen en werden vervangen door vage kerndoelen die scholen zelf moesten vertalen naar toetsen en lesprogramma’s.

De gevolgen waren draconisch. Om de basisvorming te laten slagen, moesten de scholen fuseren en grote scholengemeenschappen vormen. Er ontstonden grote klassen waarin nauwelijks ruimte was voor differentiatie. Waar scholen in 1962 vijf jaar de tijd kregen om de Mammoetwet in te voeren, moesten zij nu binnen één jaar een opgelegd vakkenpakket doorvoeren zonder middelen of begeleiding van de overheid.

De nieuwe kerndoelen waren zo vaag dat elke school ze anders invulde. Daardoor werd doorstromen en stapelen vrijwel onmogelijk. Het uniforme vakkenpakket maakte het probleem nog groter: het onderwijsprogramma raakte overvol en sloot nergens meer echt bij aan. Voor vbo-leerlingen lag de lat te hoog: zij vielen massaal uit door de theoretische insteek op mavoniveau. Voor havo- en vwo-leerlingen lag de lat juist te laag en werkte de oppervlakkige lesstof vooral demotiverend.

Om leerlingen toch door de basisvorming heen te krijgen, gingen scholen concessies doen op de inhoud. Verbreding verdrong verdieping, met kwaliteitsverlies op alle niveaus. De basisvorming bleek daarmee geen brug naar kansengelijkheid, maar een systeem waarin alle leerlingen slechter onderwijs kregen. Zo kon worden voldaan aan het maakbaarheidsideaal dat gelijke kansen automatisch gelijke uitkomsten opleveren.

2. Voortbouwen op een slecht fundament kan nooit een beter resultaat geven

Alle hervormingen na de basisvorming borduurden voort op hetzelfde maakbaarheidsdenken: het idee dat je elk kind alles kunt leren. De tweede fase moest havo- en vwo-leerlingen beter voorbereiden op het hoger onderwijs, maar het nieuwe leren werkte averechts. Leerlingen zonder basiskennis werden verantwoordelijk voor hun eigen leerproces, terwijl de leraar tot coach werd gedegradeerd. Hetzelfde patroon gold bij het vbo: de fusie met de mavo verbeterde de reputatie niet, maar holde de praktijkopleidingen verder uit en verplaatste het slechte imago naar het nieuwe vmbo.

Elke pleister die de overheid plakte om de schade te beperken pakte verkeerd uit omdat ze de kern nooit hebben aangepakt. De basisvorming is dan wel in 2006 officieel afgeschaft, maar de scholen bleven vasthouden aan de praktijk van veel vakken met weinig diepgang.

Dit is een van de voornaamste redenen waarom het onderwijs tot de dag van vandaag in dezelfde negatieve spiraal draait. En dat was nog voordat inclusief onderwijs zijn intrede deed.

Share

3. Inclusief onderwijs = collectieve domheid

Sinds 2014 is ‘passend en inclusief onderwijs’ het toverwoord. Het idee erachter is dat elk kind, ongeacht leerachterstand, handicap of gedragsproblematiek, mee moet kunnen doen in het regulier onderwijs. Een sympathieke gedachte op papier, maar in de praktijk een recept voor collectieve achteruitgang.

Nederland kent een lange traditie van speciaal onderwijs. We hebben apart onderwijs voor blinde en slechtziende leerlingen, dove en slechthorende leerlingen, lichamelijk gehandicapte leerlingen, en leerlingen met psychische of gedragsproblemen. Waar de eerste drie clusters een redelijk stabiele leerlingpopulatie hebben, groeit het aantal leerlingen met psychische en gedragsproblemen al jaren gestaag door. Om deze stijging een halt toe te roepen, heeft de overheid initiatieven zoals passend onderwijs opgezet. Met als doel om zorgleerlingen zo lang mogelijk in het regulier onderwijs te houden.

Vandaag is zo’n 20 tot 25% van de leerlingen in de klas een zorgleerling. Steeds vaker gaat het hier om kinderen met meervoudige problematiek en gedragsstoornissen, geplaatst in klassen met dertig leerlingen of meer. Inmiddels geeft driekwart van de leraren aan leerlingen niet meer goed te kunnen begeleiden door te veel onrust in de klas en te grote verschillen in onderwijsbehoeften. Ouders van zorg- en niet-zorgleerlingen hekelen de leraren die vooral nog bezig zijn met orde houden, maar niet meer differentiëren waardoor hun kind niet tot leren komt.

In plaats van leerlingen op hun sterkste punten uit te dagen, is de lat structureel naar beneden bijgesteld. Waar kansengelijkheid vroeger betekende dat de lat hoog lag en je via routes als stapelen en doorstromen alsnog omhoog kon, draait inclusief onderwijs alles om: de lat moet omlaag net zolang tot iedereen dezelfde uitkomst krijgt. Met als resultaat dat er steeds meer kinderen naar het hoger onderwijs gaan, maar het niveau lager is dan ooit.

De ironie is dat dit beleid, dat kansengelijkheid moet bevorderen, in de praktijk juist méér kansenongelijkheid creëert. Tussen ouders met geld en die zonder. De bijlesindustrie is geëxplodeerd en particuliere scholen schieten als paddenstoelen uit de grond. Daarmee is goed onderwijs exclusief geworden voor wie het kan betalen. Alle hervormingen ten spijt zijn we terug bij de ongelijkheid van vóór 1968… maar dan met onderwijs dat de minimumnorm allang niet meer haalt.

De stille motoren achter de onderwijsafbraak

1. De verschuiving van kansengelijkheid naar uitkomstengelijkheid

Kansengelijkheid betekent niets anders dan dat elke leerling, ongeacht zijn achtergrond, dezelfde kansen krijgt. Tot begin jaren ’90 hadden wij zo’n onderwijssysteem: je krijgt de kans, maar wat je met die kans doet is jouw eigen verantwoordelijkheid.

In de praktijk was er echter een nieuwe sociale onderlaag ontstaan: migranten. Toen het kabinet-Den Uyl in 1974 de Wet op de Gezinshereniging invoerde, kwamen grote aantallen gezinnen van de oorspronkelijke gastarbeiders naar Nederland om hier een nieuw leven op te bouwen. Er ontstond een nieuwe segregatie: autochtone Nederlanders die hun levensstandaard generatie op generatie wisten te verbeteren, tegenover migranten die door laaggeletterdheid en lagelonenbanen een nieuwe sociale onderlaag vormden. De meeste onderwijshervormingen van de afgelopen dertig jaar waren dan ook primair gericht op het vooruithelpen van deze bevolkingsgroep. Hiervoor was kansengelijkheid, dat ook een verantwoordelijkheid legt bij de leerling, niet afdoende.

Het toenemende aantal migrantenleerlingen in het onderwijs is een belangrijke reden voor de verschuiving van kansengelijkheid naar uitkomstengelijkheid. Kansengelijkheid wordt tegenwoordig afgemeten aan hoeveel migrantenkinderen doorstromen naar het hoger onderwijs. Dit is alleen geen kansengelijkheid, maar uitkomstengelijkheid. En uitkomstengelijkheid bereik je alleen door de lat collectief naar beneden te trekken.

Nergens komt deze dynamiek zo sterk tot uitdrukking als in het basisschooladvies. Waar het basisschooladvies vroeger een startpunt was voor de verdere schoolcarrière, is het nu een politiek instrument geworden om kansengelijkheid te meten. Krijgt een migrantenkind op twaalfjarige leeftijd een lager advies dan zijn autochtone klasgenoten, dan wordt dat tegenwoordig gezien als een teken van kansenongelijkheid en institutioneel racisme. Veel migrantenkinderen kampen echter op twaalfjarige leeftijd nog met taal- en leerachterstanden, omdat ze later naar Nederland zijn gekomen of omdat er thuis nauwelijks Nederlands gesproken wordt. Maar die logische context wordt volledig genegeerd. In plaats van te erkennen dat een lager advies een logisch gevolg is van een ongelijke startpositie, trekken scholen liever de uitkomsten recht om niet van racisme beschuldigd te worden. Daarmee is het basisschooladvies uitgehold tot een politiek ritueel, met inhoud die nauwelijks nog iets betekent.

Share

2. De val van de leraar

Een van de grootste schandes van alle onderwijshervormingen is dat ze het vak van de leraar volledig hebben verwoest. Waar de leraar ooit vakmeester was met kennis en gezag, is hij nu uitvoerder van beleidsprotocollen. Gestandaardiseerde lespakketten, kerndoelen en opbrengstgericht werken hebben zijn werkveld verlegd van onderwijzen naar administreren. Met passend onderwijs kwam daar nog een rol als zorgverlener bovenop: de leraar als oppas terwijl de ouders werken.

De kern van deze val is dat kennisoverdracht is ingeruild voor toetsbaarheid: niet meer leren om te begrijpen, maar leren welke lijstjes je moet onthouden. Waar vroeger een eindtoets in het laatste basisschooljaar voldoende was om een niveau te bepalen, worden kinderen vandaag vanaf hun vierde blootgesteld aan een eindeloze reeks Cito-toetsen om ze maar in het juiste hokje te krijgen. Onderwijs zelf staat inmiddels onderaan de prioriteitenlijst. Scholen worden afgerekend op streefcijfers, doorstroompercentages en sociaaleconomische indicatoren; niet op wat ze kinderen daadwerkelijk hebben kunnen bijbrengen. Daardoor draait de lespraktijk steeds meer om wat de administratie laat zien. De toets halen is belangrijker geworden dan de kennis bezitten.

Intussen kampt het onderwijs met een enorm lerarentekort. Onderwijskundigen wijzen graag naar de vergrijzing, maar dat is een rookgordijn. De echte reden is dat niemand nog leraar wil worden. Want dit is de praktijk: je hebt inhoudelijk niets te zeggen over het lesmateriaal. Je eigen observaties doen er niet toe, want het toetssysteem weegt zwaarder dan jouw professionele oordeel. Ondertussen moet je je staande houden in klassen die overvol zijn, terwijl je gezag nauwelijks nog wordt erkend. En zodra je een grens trekt, staan de ouders of onderwijsmanagers boos voor je neus. Het leraarschap is zo verworden tot een baan waarin je voor alles verantwoordelijk bent, maar nergens meer zeggenschap over hebt.

De realiteit is dat het onderwijsvak al dertig jaar leegloopt. Vakmensen die kennis, ervaring en gezag meebrengen hebben geen plaats meer in een systeem dat volledig is uitgehold. Hun vertrek heeft de weg vrijgemaakt voor een nieuwe generatie leraren die het vak vooral pedagogisch benaderen, maar steeds minder inhoudelijk.

Ook de pabo’s zijn inmiddels doordrongen van het idee van uitkomstengelijkheid. Vakinhoud is ingeruild voor pedagogisch activisme en modieuze stokpaardjes. Diversiteit, inclusie en groepsdynamiek krijgen meer aandacht dan rekenen, taal en didactiek. Het resultaat is dat veel pabostudenten de basis zelf nauwelijks beheersen, maar die toch moeten doorgeven aan een volgende generatie leerlingen.

Zo ontstaat een vicieuze cirkel waarin elke lichting leraren nog minder weet dan de vorige.

Voor de volgende keer

Dertig jaar onderwijsafbraak heeft het onderwijs uitgehold, de leraar gereduceerd tot pedagogisch medewerker en de basisvakken naar de achtergrond gedrukt. Het resultaat is een systeem dat vastzit in een vicieuze cirkel van steeds minder kennis. Die dynamiek raakt álle leerlingen, van de zwakste tot de slimste.

In dit artikel heb ik de belangrijkste oorzaken aangewezen en twee stille motoren die de afbraak aandrijven. Er draaien er meer, stilletjes, die nog harder toeslaan in het hoger onderwijs. Dan wordt zichtbaar waarom juist hoogopgeleiden tegenwoordig dommer doen. In deel 2b ga ik daarmee verder.

I’ll be back.

Het systeem dat ons moest helpen, vernietigt ons. Lees waar het eindigt.

Is dit de perfecte wereld? Een samenleving waar we allemaal even dom zijn? Curlingkinderen geeft het antwoord.

Albert Hahn, Het zwaard van Damocles, 12 december 1914. Collection International Institute of Social History in Amsterdam. https://hdl.handle.net/10622/N30051000846573

Nederland wordt steeds dommer

Dertig jaar geleden waren we nog een land dat dingen maakte. Nu zijn we een land dat alleen nog maar reguleert en papier produceert. De gevolgen zijn dramatisch. De kosten voor levensonderhoud zijn gigantisch gestegen, wonen is onbetaalbaar geworden, geen enkele overheidsinstelling functioneert nog en we vliegen van crisis naar crisis. Op papier zijn we rijker dan ooit. In werkelijkheid is er overal geldtekort en wordt er continu bezuinigd, gesaneerd, opgeheven en ingetrokken. Op papier zijn er duizenden regeltjes bedacht die Nederland zogenaamd 'robuuster en toekomstbestendig' hadden moeten maken. In werkelijkheid staan we al jaren aan de rand van de afgrond en offeren we al onze welvaart op om er maar niet in te vallen.

Als we kijken naar de mensen die de afgelopen dertig jaar aan het roer hebben gestaan, dan hebben we het vrijwel zonder uitzondering over hoogopgeleide functionarissen. We hebben het over mensen die jaren hebben gestudeerd, diploma's hebben behaald en titels voeren, maar die tegelijkertijd fundamenteel onnadenkende beslissingen hebben genomen. Keer op keer, jaar na jaar, totdat we in de huidige situatie zijn beland waarin geen enkel maatschappelijk probleem meer opgelost lijkt te kunnen worden.

Want je hoeft niet heel intelligent te zijn om te begrijpen dat de landsgrenzen wijd openhouden terwijl je tegelijkertijd woningbouw verhindert een enorme wooncrisis oplevert. Dat € 28 miljard besteden voor 0,000036 graden minder opwarming je land wel verarmt, maar het klimaat niet helpt. Dat het niet handig is om de gaskraan dicht te draaien op je eigen gasbubbel wanneer je grootste gasleverancier een oorlog start. En dat je never nooit je eigen voedselveiligheid sloopt voor modelberekeningen die je eigen buurlanden negeren.

Simpele, weldenkende mensen zouden deze beslissingen nooit nemen. Toch doet onze politieke, juridische en financiële elite niets anders. Hoe kan de cognitieve dissonantie zo groot zijn geworden dat hoogopgeleiden keuzes maken waarvan zelfs een kind begrijpt dat ze dom zijn?

Dat gaan we in een serie van vijf artikelen onderzoeken!

Wanneer precies ging het mis? Hoe kon het onderwijs massaal mensen produceren die rijtjes uit hun hoofd kunnen leren maar niet meer zelf kunnen nadenken? En waarom maken mensen de domste beslissingen juist wanneer ze geen last hebben van de gevolgen? Wat zijn de mechanismen die ervoor hebben gezorgd dat morele superioriteit belangrijker is geworden dan praktische resultaten? En waarom beloont het systeem domme beslissers terwijl het slimme, zelfstandig nadenkende mensen wegdrukt? We sluiten af met wat er straks gaat gebeuren als de rekening wordt gepresenteerd.

Laten we beginnen met het verhaal van de grote verschuiving.

Share

De belofte

Na de grote wederopbouw in de jaren ’50 en ’60 van de vorige eeuw, kwamen we vanaf de jaren ’70 in een nieuwe wereld terecht en Nederland paste er niet meer in.

Door globalisering werden de industrietakken waar Nederland groot mee was geworden een voor een weggevaagd. De textielindustrie, de machinebouw en de scheepswerven verloren hun klandizie aan goedkope concurrentie uit Azië. Hele steden zagen hun economische basis naar het buitenland vertrekken. Aanvankelijk probeerde de Nederlandse Staat nog met subsidies de bedrijfstakken overeind te houden, maar het was vechten tegen de bierkaai. In tien jaar tijd was Nederland zijn productiebasis kwijtgeraakt.

Overal in West-Europa worstelden landen met hetzelfde probleem. Engeland was koploper met ‘the British disease’: een combinatie van hoge inflatie, werkloosheid en verouderde industrie dat het land al bijna op de knieën gedwongen had. Zij waren ook het eerste land dat eind jaren ’70 het Keynesiaanse model van overheidsinterventie en regulering overboord gooiden en vervingen door een nieuwe benadering van privatisering, deregulering en marktwerking. “There is no alternative,” zei de toenmalige premier Margaret Thatcher, die later de bijnaam ‘the Iron Lady’ kreeg. Het was het begin van een nieuw tijdperk.

Nederland volgde een decennium later met de paarse kabinetten van Wim Kok. Ook wij gingen privatiseren, dereguleren en de markt zijn werk laten doen. Maar waar Thatcher en Reagan het neoliberalisme radicaal omarmden, kon Nederland niet kiezen.

Het probleem was het polderen. Elk kabinet is een coalitie, elke coalitie vraagt compromissen, elk compromis betekent een beetje van alles en dus niks helemaal. De liberalen wilden privatiseren, de sociaaldemocraten wilden de overheid behouden, dus kregen we privatisering met overheidsgaranties. De een wilde marktwerking, de ander wilde sociale bescherming, dus kregen we gereguleerde markten met toezichthouders die de concurrentie weer uitsloten. Het neoliberale recept werd gepolderd tot een warrige mengelmoes die de nadelen van beide systemen combineerde.

Maar Nederland zou Nederland niet zijn als wij die mengelmoes niet konden verkopen als Nederlandse genialiteit. Waar Reagan en Thatcher arbeiders keihard op straat gooiden, zouden wij niemand achterlaten. Waar zij koud en asociaal waren, zouden wij warm en inclusief zijn. Voor dat Anglo-Saksische kapitalisme haalden wij lichtjes hoofdschuddend onze neuzen op. Wij konden dat zoveel beter.

Nederland werd niet zomaar een kenniseconomie. Wij werden de humane kenniseconomie. In plaats van mensen weg te gooien zouden we ze slimmer maken. Het doel werd om vijftig procent van de bevolking hoger onderwijs te laten volgen en 85 procent van alle jongeren een startkwalificatie te geven. De fysieke productie mocht gerust naar China en Bangladesh: wij hielden het intellectuele deel. Het ontwerp, de financiering, de marketing en het management.

De boodschap was helder en hoopvol: onderwijs werd de nieuwe grondstof van onze welvaart. Iedereen moest naar de universiteit. Nederland zou hét kennisland van Europa worden, het brein van de wereldeconomie. We zouden de Silicon Valley van de oude wereld bouwen. Amsterdam als financieel centrum, de Randstad als innovatiehub, Nederland als het meest concurrerende kennisland ter wereld. Een hele generatie groeide op met het stralende idee dat studeren niet alleen hun eigen toekomst zou garanderen, maar die van het hele land. Het was een mooie belofte. En wij geloofden erin.

De realiteit

Van de beloofde kenniseconomie is weinig terechtgekomen. In plaats daarvan hebben we van Nederland een technocratisch labyrint gemaakt waarin we allemaal verdwalen tussen de hagen van duizenden regels en honderden toezicht- en adviesraden.

De Nederlandse economie is grotendeels vastgelopen. Onze laatste kippen met gouden eieren houden we alleen nog hier door ze te paaien met lage belastingen en subsidies. Terwijl onze politici elkaar aanvliegen om trivialiteiten, slepen wij ons van de ene gefabriceerde crisis naar de volgende. Want beslissingen nemen? Dat kan niet meer zonder eerst netjes toestemming te vragen aan de internationale leenheren.

Ongebreidelde Europese geldproductie heeft onze woningen en boodschappen onbetaalbaar gemaakt. Maar dat is pas het begin. Nederland heeft maar liefst 30,4% van het Bruto Binnenlands Product (BBP) aan staatsgaranties aan Europa uitstaan, ruim het dubbele van andere EU-landen. In 2023 ging het om een bedrag van ruim €300 miljard dat als een zwaard van Damocles boven ons hoofd hangt.

Want als het ergens in de EU misgaat, zullen onze reserves worden aangesneden. En omdat onze overheid altijd geld tekortkomt, zal die rekening uiteindelijk in de vorm van hogere belastingen en minder voorzieningen aan ons gepresenteerd worden. Nederland is verworden tot een uitvoeringsorgaan van de Europese bureaucratie die steeds zwaarder op onze samenleving drukt.

Inmiddels heeft bijna de helft van de Nederlandse huishoudens moeite met rondkomen, maar de technocratische machine draait onvermoeibaar door. Hoe heeft de kenniseconomie zo grondig kunnen falen?

1. Theorie maakt dom

Kennis heeft pas waarde als je weet hoe je haar moet toepassen. Nederland heeft eeuwenlang gefloreerd omdat we theoretische inzichten combineerden met praktische ervaring. Onze ingenieurs ontwierpen niet alleen slimme oplossingen, ze begrepen ook hoe je die oplossingen daadwerkelijk realiseerde. Toen wij vanaf de jaren ’90 de vakopleidingen sloten en volledig gingen inzetten op theoretische kennis, sloopten wij tegelijkertijd het fundament onder onze economische kracht.

Kennis en productie versterken elkaar. Sluit je een fabriek, dan raak je niet alleen arbeidsplaatsen kwijt; je verliest ook de ingenieurs die weten hoe de machines werken, de technici die problemen kunnen oplossen en de ontwerpers die begrijpen wat wel en niet mogelijk is. Breek je scheepswerven op, dan verdwijnt niet alleen de scheepsbouw maar ook de kennis om schepen te ontwerpen. Terwijl andere landen een deel van hun productie behielden, zette Nederland vol in op dienstverlening. Zo verdween niet alleen het werk, maar ook de kennis die generaties lang was opgebouwd.

2. Focus op de verkeerde diensten

Een diensteneconomie is op zich niet problematisch. Vrijwel alle westerse landen draaien voor 70 tot 80 procent op dienstverlening. Een hoogontwikkeld land kan op productie niet concurreren met lagelonenlanden. Dus is het slim om die onderdelen waar geen winst te behalen valt uit te besteden en je te specialiseren op die diensten waar je wel een onderscheid kan maken.

Duitsland bijvoorbeeld bouwde diensten die hun industrie ondersteunden: engineering bureaus, designstudio's, technische consultancy. Deze diensten maakten hun fabrieken productiever en hun producten beter. Ze versterkten de industriële basis en dat maakt dat Duitsland tot de dag van vandaag de grootste economie van Europa heeft.

Nederland ging een andere kant op. Bepaalde branches, zoals de havens, transport en enkele niches in medische zorg (Philips) en hightech R&D (ASML) bleven. Maar daarnaast begon een andere tak van dienstverlening spectaculair te groeien. Overal ontstonden compliance-afdelingen, beleidsadviesbureaus, communicatiebedrijven, projectmanagement-organisaties, consultancykantoren, subsidieorganen en toezichthouders: sectoren die vooral naar binnen zijn gericht en nauwelijks waarde toevoegen.

Het resultaat van de kenniseconomie werd een papieren-economie die steeds verder uitdijde.

Subscribe now

3. De nieuwe banenmachine

Een van de grootste misrekeningen van de kenniseconomie was de uitstroom van honderdduizenden hoogopgeleiden die volledig theoretisch geschoold waren, maar praktisch nauwelijks inzetbaar. Ze moesten ergens heen. Dus werd er een banenmachine opgetuigd om hen van werk te voorzien, waarbij niemand zich nog afvroeg of dat werk ook meerwaarde had. De bullshitbaan was geboren.

De overheid en de semipublieke sector waren de eerste opvang. Gemeenten, provincies, zorginstellingen, onderwijsorganisaties en woningcorporaties kregen lagen van beleidsmedewerkers, managers en coördinatoren bovenop hun kernwerk. Voor iedere docent verscheen een onderwijskundige beleidsadviseur. Voor iedere verpleegkundige een kwaliteitscoördinator. Voor iedere woningcorporatie een duurzaamheidsmanager. Het primaire werk veranderde nauwelijks, maar de papierlaag eromheen groeide explosief.

Het bedrijfsleven volgde dezelfde weg. Om te voldoen aan steeds complexere regelgeving werden complete compliance-afdelingen opgericht. HR-afdelingen zwollen op om de interne processen te managen. Consultants en projectmanagers trokken van organisatie naar organisatie om rapporten te schrijven, vaak meer om de schijn van beheersing op te houden dan om echte waarde te leveren. De werkvloer werd leger, de staf steeds voller.

Zo ontstond een economie waarin banen niet langer voortkwamen uit economische noodzaak, maar uit sociale en politieke druk om hoogopgeleiden bezig te houden. Een subtiel maar ingrijpend werkverschaffingsprogramma voor de intellectuele middenklasse, dat vooral geld en titels rondpompt. Voor de samenleving leverde dit sociale programma vooral stapels papier en stijgende lasten op alsook de start van een Ponzi-scheme: hoogopgeleiden die voor hun status en inkomen leunen op de belastingen van de werkende middenklasse.

4. Nederland, belastingparadijs voor buitenlanders

Nederland telt ongeveer 14.000 brievenbusfirma’s: bedrijven die alleen op papier bestaan, zonder kantoor of werknemers. Het zijn die lege kantoren op de Amsterdamse Zuidas waar hooguit een kamerplant staat. Door deze brievenbussen stroomt jaarlijks ruim € 4.500 miljard, het vijfvoudige van ons totale bbp. Daarover wordt gemiddeld slechts zo’n 0,2% belasting geheven.

Grote spelers als het Amerikaanse Google schuiven hun winsten via Nederland door naar Bermuda; Het Saoedische oliebedrijf Aramco doet iets soortgelijks met fiscale routes via Nederlandse entiteiten. Het zijn bedrijven die hier geen activiteiten ontplooien, maar ons land uitsluitend gebruiken om hun belastingdruk te minimaliseren. Waar in het verleden belastingparadijzen zoals Panama of de Bahama’s scheve ogen trokken, is Nederland inmiddels ’s werelds grootste doorvoerhaven voor kapitaal naar dergelijke oorden.

Voor Nederland zelf levert dit nauwelijks iets op. De trustsector en aanverwante fiscalisten en advocaten creëren enkele tienduizenden banen en een paar honderd miljoen opbrengsten, een fractie van ons totale BBP. Daar komt bij dat deze fiscale sluiproutes onze eigen bedrijven benadelen: zij betalen wel de volle vennootschapsbelasting én dragen de sociale lasten, terwijl multinationals via Nederland vrij spel hebben.

In internationale statistieken lijkt Nederland een investeringsgrootmacht. In de ranglijsten van OESO, IMF en DNB staan we bovenaan als ontvangend land voor buitenlandse investeringen. Maar ruim 80% daarvan bestaat uit spookkapitaal: geld dat hier geen seconde blijft, geen banen oplevert en niets toevoegt aan ons bbp. Het is een luchtspiegeling; een schoolvoorbeeld van een irreële economie die parasiteert op de reële.

Share

5. Brusselse leenheren

Na de tweede wereldoorlog wisten we: dit nooit meer. We besloten te gaan samenwerken. Het begon met een klein project: zes landen die zich verenigden rond kolen en staal. Door de jaren heen breidde deze integratie zich uit: meer landen sloten zich aan en we openden onze interne markten voor elkaar. Altijd vanuit de gedachte dat economische verbondenheid niet alleen oorlog voorkomt, maar ook welvaart brengt voor ons allemaal.

Het was pas in 1992 met de oprichting van een Europese en Monetaire Unie (later EU) dat we het fundament hebben gelegd voor de autoritaire, technocratische EU die we vandaag de dag hebben. Door onze monetaire soevereiniteit aan de EU over te dragen, zijn we niet alleen een enorme welvaartsoverdracht van Noord naar Zuid en West naar Oost begonnen, we hebben ook alle instrumenten om onze eigen economie te reguleren uit handen gegeven.

Onze huizen zijn vandaag onbetaalbaar omdat de Europese Centrale Bank (ECB) de rente al jaren kunstmatig laag houdt. Niet om ons te helpen, maar omdat Italië, Spanje, Portugal en Griekenland anders hun staatsleningen niet meer kunnen financieren. Bovendien heeft de ECB voor miljarden aan slechte leningen van diezelfde landen opgekocht, wat hier tot enorme inflatie leidde en onze boodschappen fors duurder heeft gemaakt. De ironie is dat de zuidelijke landen er zelf nauwelijks beter van zijn geworden. Ook zij worstelen met de slecht passende 'one size fits all'-oplossingen van EU-technocraten die blind zijn voor de verschillen tussen 27 economieën, klimaten en culturen.

Vandaag de dag werken er alleen al 32.000 ambtenaren voor de Europese Commissie. Daar komen nog eens 10.000 ambtenaren bij het Europees Parlement en de Europese Raad bovenop. Al met al hebben we momenteel meer dan 50.000 functionarissen in Brussel werken, die de hele dag bezig zijn om regels te bedenken waarom Nederlandse boeren moeten stoppen, waarom de Duitse auto-industrie moet verdwijnen en waarom Poolse gemeenten hun energiebeleid niet zelf mogen bepalen. Problemen die op lokaal niveau nooit een crisis hadden kunnen veroorzaken, worden nu onoplosbaar gemaakt door Europese regelgeving.

Er is ook geen beleidsterrein meer over waar de EU zich niet tegenaan bemoeit, onafhankelijk of daar verdragen aan ten grondslag liggen. De EU komt met gedetailleerde regelgeving over hoe krom een komkommer precies mag zijn en vervolgens is het aan elke lidstaat om uitgebreide monitoring en toezichtsorganen op te richten om zorg te dragen dat er geen kromme komkommers bij ons in de schappen komen te liggen.

Het EU-budget en extra fondsen bedragen samen inmiddels jaarlijks rond de €200 miljard. Hiermee financieren we vooral een gigantische bureaucratie van hoogopgeleide functionarissen die hun dagen vullen met het uitdenken van manieren om hun eigen financiers het leven onmogelijk te maken.

Het resultaat

Al deze factoren bij elkaar hebben ervoor gezorgd dat we geen kenniseconomie zijn geworden, maar een technocratie: een land dat alleen nog maar kan denken in regels, procedures en protocollen. Ook is een enorme tweedeling tussen hoogopgeleid en laagopgeleid ontstaan, waarbij notabene de laagopgeleiden hun schouders mogen breken om de hoogopgeleide middenklasse van een baan te voorzien. Met het uitbesteden van de productie hebben we een irreële economie gecreëerd van hoogopgeleide mensen die economisch geen waarde toevoegen, maar die het met hun regels en procedures de reële economie steeds moeilijker maakt.

U hoeft mij niet te geloven, maar kijk naar het toenemende aantal faillissementen in het MKB en vraag uzelf af: wie brengt straks nog de belastingen op om al die ambtenaren van een salaris te voorzien?

Voor de volgende keer:

De volgende keer gaan we het hebben over hoe het onderwijs zoveel hoogopgeleiden kon afleveren die economisch zo weinig bijdragen.

Het systeem dat ons moest helpen, vernietigt ons. Lees waar het eindigt.

Bureaucraten bouwen de perfecte gevangenis met de beste bedoelingen. Wat gebeurt er als niemand meer de sleutels heeft?

Gezellig samen onder de wol... en raad eens wie de rekening betaalt?

Dit artikel heb ik gisteren op mijn Engelstalige Substack gepubliceerd. Het is onderdeel van mijn volgende boek over de kenniscrisis en de val van het Westerse rijk dat ik in het Engels ga schrijven. Met het Nederlandse boek 'De Protocolpooiers' laat ik zien hoe die kenniscrisis leidt tot technocratie, wat dit betekent voor ons dagelijks leven, hoe dit onze menselijkheid aantast en wat we er nog aan kunnen doen.

Vind je het leuk om het brede internationale plaatje ook te volgen? Schrijf je dan ook in voor mijn Engelse Substack, want vanaf volgende week gaan ze gescheiden paden lopen en zal ik mijn artikelen en boekvoorbereiding over de kenniscrisis alleen nog daar posten.

Coddled Children

Has Europe Become America's 51st State instead of Canada?

F.L.T.R.: His Majesty King Willem-Alexander of the Netherlands, Mark Rutte, Secretary-General of NATO, and President Donald Trump of the United States. I don't know who made this picture but I love it because it so eloquently displays how elites, corporations and politicians are literally all in bed together…

Read more

a year ago · 1 like · 1 comment · Jeanette van Dijk

Veel leesplezier!

Adamo Scultori (Ghisi), Deliberatio Omnium Difficillima (De moeilijkste van alle beslissingen), 1547–87. Hercules op het kruispunt met vrouwelijke personificaties van Deugd en Ondeugd. Collectie Metz, open gallery.

Goed nieuws: de Engelse vertaling van mijn boek Curlingkinderen is eindelijk af! Voor ik doorga met mijn volgende project, wil ik graag nog één fragment van het boek delen, uit het hoofdstuk dat in mijn ogen één van de mooiste is.

Maar eerst wil ik graag een voorproefje geven over mijn volgende boek, dat gaat over een heel ander maar vergelijkbaar onderwerp:

Protocolpooiers en Regelrukkers Hoe bureaucratie de menselijkheid uit de verzorgingsstaat heeft geslagen

Wat er gebeurt als regels belangrijker worden dan mensen.

Artsen die protocollen volgen. Ambtenaren die regels toepassen. Rechters die precedenten opzoeken. Zelden zijn ze zich nog bewust van de mensen achter de formulieren en regeltjes, laat staan dat ze nadenken over de gevolgen van hun handelingen. Als de procedures maar goed gevolgd zijn, is er tenslotte geen eigen verantwoordelijkheid. Fouten liggen aan het systeem, nooit aan de uitvoerders.

Allemaal dachten ze hun werk efficiënter te maken door alles te standaardiseren en de menselijke factor te elimineren. In werkelijkheid hebben ze zichzelf irrelevant gemaakt - vervangbaar door machines die hun geautomatiseerde werk sneller en beter kunnen doen.

Dit boek onthult hoe onze verzorgingsstaat is verworden tot een bureaucratische machine waarin mensen zijn gereduceerd tot casenummers en professionals tot lopende-band uitvoerders. Door de ogen van een MS-patiënt die al zeven jaar lang opbokst tegen het systeemfalen - van zorg tot belastingdienst, van gemeente tot rechtspraak - krijg je een scherpe analyse van hoe protocoldenken de menselijkheid uit onze sociale voorzieningen heeft geslagen.

Een confronterend verhaal over de werkelijke staat van onze sociale voorzieningen en hoe we door zelf weer te gaan nadenken onze menselijkheid kunnen terugwinnen.

Terug naar Curlingkinderen. Zoals hierboven ook al een beetje duidelijk werd, ben ik in de afgelopen jaren ernstig gehandicapt geraakt. Vanuit dat perspectief heb ik inmiddels ook vele malen mogen ervaren hoe het voelt om tegen een systeem te boksen dat je per definitie onderschat, niet serieus neemt, denkt dat je dom bent, je alles uit handen probeert te nemen en staat voor te kauwen hoe jij volgens hen je leven moet leiden. Ik ken de vooroordelen, ken de meelijkwekkende blikken, ken de zelfgenoegzaamheid van mensen die roepen dat het allemaal zo erg is, terwijl ze zelf niet de gevolgen dragen. Maar door mijn eigen reis, heb ik wel iets belangrijks ontdekt. In het dealen met onrecht en tegenslag heb je twee keuzes: of je geeft alles en iedereen de schuld en zwelgt in zelfmedelijden, of je zet je tegenslag om in bouwstenen om met elkaar een betere samenleving te bouwen. Ik kies voor het laatste.

Vanuit dat perspectief ben ik ook anders gaan kijken naar hoe wij momenteel omgaan met zaken als seksueel grensoverschrijdend gedrag en racisme. In mijn ogen zijn we vast komen te zitten in wat ik noem het slachtofferperspectief.

Die aanpak lijkt vooral te draaien om elkaar schuldgevoelens aan te praten, om alle verschillen te onderdrukken en om alles wat ons van elkaar onderscheidt weg te poetsen. Als we maar lang genoeg individuele keuzes weghalen bij burgers, alles tot in het kleinste detail standaardiseren en overreguleren om elke natuurlijke ongelijkheid gelijk te trekken, dan kunnen we wellicht allemaal hetzelfde worden. Maar als elke unieke en individuele eigenschap moet wijken voor het collectieve belang, verliezen we dan niet ook onze menselijkheid?

Ik geloof dat er een andere weg is, die samengevat kan worden in slechts één woord: respect.

Share

Dit is wat ik denk dat we moeten overwegen:

1. Voorbij erfschuld

Een van de grootste obstakels die ons meer verdeelt dan samenbrengt is het fenomeen van de erfschuld. Ik begrijp waarom dit concept bestaat, waarom de mensen vandaag nog steeds erkenning zoeken voor het leed dat hun voorouders is aangedaan. Maar het meezeulen van deze erfschuld brengt ons niet verder. In plaats daarvan houdt het ons alleen maar vast in het verleden.

Er is geen discussie over wat er tijdens vier eeuwen slavernij is voorgevallen: de massaal gedwongen verplaatsing van mensen over de halve wereld, de mishandelingen, afranselingen, uithongering, verkrachtingen en talloze moorden. Het was een enorm onrecht toegebracht aan miljoenen en adequate compensatie voor het aangebrachte leed heeft nooit plaatsgevonden. Dit zijn feiten die we allemaal kunnen erkennen.

Echter, de afwezigheid van herstel creëert niet automatisch wat sommigen een 'witte schuld' noemen. Voor zo'n schuld moet er individuele verantwoordelijkheid zijn. Dit veronderstelt twee zaken: ten eerste, dat álle witte mensen betrokken waren bij slavernij. Ten tweede, dat morele verantwoordelijkheid overdraagbaar is tussen generaties. In mijn ogen zijn beiden aannames incorrect en bereiken ze precies het tegenovergestelde.

Ja, ons koningshuis, de West-Indische Compagnie, rijke handelaren en plantage-eigenaren waren zwaar betrokken bij de slavernij. Maar zij vertegenwoordigden slechts een klein deel van de bevolking. Het gros van de gewone mensen had geen betrokkenheid bij slavernij en behaalde er ook geen financieel voordeel uit. Je kunt hen verwijten dat ze zich er niet tegen hebben uitgesproken, maar creëert stilte alleen al schuld? Als dat zo is, hoe schuldig zijn wij dan vandaag omdat we niet vechten tegen elke onrechtvaardigheid om ons heen? Het antwoord onthult waar we in essentie allemaal mee worstelen: we hebben maar een heel klein stukje van onze eigen levens onder controle - waar we onze aandacht op vestigen, de aannames die we maken, de gedachten die we vervolgens vormen en de handelingen die daaruit voortvloeien. Al het andere, hoe goed onze bedoelingen ook zijn, verandert niets.

Nog verontrustender vind ik de erfzonde-theorie dat schuld net als erfgoed van generatie op generatie doorgegeven kan worden. Dat wij mensen vandaag verantwoordelijk gaan houden voor zaken die vóór hun geboorte hebben plaatsgevonden. Moeten kleinkinderen boeten omdat hun grootvaders fout zaten? Deze redenering heeft geen juridische basis, maar belangrijker nog: ze faalt moreel. Wanneer je iemand beoordeelt op de daden van hun voorouders in plaats van hun eigen karakter, zie je het individu niet - je projecteert alleen maar je eigen grieven. Ironisch genoeg is dit precies wat racisme doet: mensen beoordelen op hun uiterlijk in plaats van dat je de individu erachter ziet.

Deze focus op het verleden drijft ons verder uit elkaar in plaats van dat het ons samenbrengt. We kunnen het verleden niet veranderen of recht doen aan mensen die al lang dood zijn. We kunnen alleen leren en vooruitgaan.

Want voor de meesten van ons biedt het leven vandaag genoeg uitdagingen, ongeacht de kleur die onze lichamen dragen. Onze verantwoordelijkheid ligt in hoe we die uitdagingen samen aangaan. Verantwoordelijkheid nemen voor gebeurtenissen van voor onze tijd brengt ons niet verder. Verantwoordelijkheid nemen voor onze acties vandaag wel. Gisteren is geweest. Vandaag is alles wat we hebben.

Subscribe now

2. Succes opbouwen door verdienste

Als we willen dat iedereen kan slagen ongeacht waar ze vandaan komen, moeten we kijken naar wat echt werkt: talent, doorzettingsvermogen en karakter. Niet naar hokjes en quota.

Ik snap de intentie achter diversiteitsbeleid en de oprechte zorgen over ongelijkheid. De ironie is echter, dat we met quota’s en diversiteitsmaatregelen precies hetzelfde doen als wat we proberen te bestrijden: we kijken nog steeds alleen naar de buitenkant.

De essentie van racisme is dat je een ander mens beoordeelt op de kleur van zijn huid. Het maakt niet uit welke huidskleur die persoon heeft; je kunt jezelf antiracistisch, inclusief, liberaal noemen, wat je maar wilt. Wanneer je iemand beoordeelt op zijn exterieur en niet op zijn interieur, dan ben je racistisch bezig. Zo komt het in ieder geval op mij over.

Dat betekent dat we allemaal op bepaalde punten racistisch gedrag vertonen. Omdat we allemaal generaliseren, allemaal onze eigen smaak hebben, allemaal discrimineren. En voor een groot deel is dat oké. We hoeven niet met iedereen bevriend te zijn, we willen zeker niet met iedereen het bed delen. We hebben allemaal onze voorkeuren, onze eigen achtergronden en ervaringen. Het probleem ontstaat wanneer groepsdenken het overneemt en we gaan veroordelen. Wanneer we consequenties gaan verbinden aan ons denken, wanneer we mensen gaan uitsluiten of juist naar voren schuiven omdat wij denken dat ze het zelf niet kunnen.

Racisme of antiracisme geeft alleen de denkrichting aan. Beiden starten in mijn ogen vanuit dezelfde basis: dat iemand door zijn huidskleur niet intelligent of capabel genoeg is om de gewenste functie op eigen kracht te bereiken. De racist sluit je buiten, de antiracist ‘helpt’ je aan een positie die je nog niet hebt verdiend terwijl ze tegelijkertijd hun geweten sussen. Hoe het ook zij, het gaat nooit over jou.

Naar mijn mening biedt meritocratie de beste kansen om racisme te overwinnen. Om huidskleur en andere irrelevante kenmerken lost te laten en simpelweg te kijken wie het beste past bij de functie. Om gewoon voor excellentie te kiezen en op intelligentie en bekwaamheid te selecteren. Om mensen als individuen te behandelen, in plaats vertegenwoordigers van hun demografische groep. Om mensen op hun karakter te beoordelen, hun talenten en hun vaardigheden in plaats van op zaken waar ze toch niets aan kunnen veranderen.

Critici zullen beweren dat meritocratie geen gelijke uitkomsten zal opleveren. Maar wat voor gelijkheid zoeken we eigenlijk? Gelijke vertegenwoordiging van talent of gelijke vertegenwoordiging van demografie? Het eerste creëert welvaart. Het tweede leidt eerder naar middelmatigheid.

Echte diversiteit ontstaat vanzelf als je breed zoekt en de beste kandidaten kiest zonder vooringenomenheid in welke richting dan ook. Geen enkele groep heeft het monopolie op intelligentie en excellentie. Ware diversiteit ontstaat door selectie op verdienste, niet door kunstmatige demografische quota's.

Share

3. Leren van geschiedenis zonder erin te leven

Wanneer we ervoor kiezen om echt samen te leven in plaats van het verleden ons te laten verdelen, moeten we onszelf afvragen: hoe kunnen wij de geschiedenislessen blijven herinneren zonder gevangenen te worden van het verleden?

In dat kader wil ik graag een prachtige quote van meesterschrijfster Robin Hobb delen die ons een belangrijke wijsheid meegeeft:

Dit legt de zere vinger op iets wat we zelden bespreken: het verschil tussen de geschiedenis herinneren en actief de wonden openhouden. Veel zwarte kinderen groeien op met slavernijverhalen die hun vanaf de wieg worden ingeprent. Ze erven niet alleen de kennis, maar ook het emotionele trauma wordt doorgegeven alsof het hun eigen ervaring is. Ik kan echt begrijpen waarom veel zwarte mensen zoveel haat en woede voelen naar hun voorouders' onderdrukkers. Maar het punt is: niemand kan het gewicht van andermans trauma van jouw schouders tillen, als het in de eerste plaats al niet jouw trauma is om te dragen.

Laten we wit privilege in deze context ook opnieuw bekijken. Hoewel sommige rijke witte families misschien leven zonder significante tegenspoed, is voor de meesten van ons het leven net zo uitdagend als voor ieder ander. Misschien is het echte witte privilege wel dat witte kinderen meestal worden opgevoed zonder deze erfenis van historisch trauma. Wat zou er gebeuren als we zouden stoppen met het belasten van zwarte kinderen op deze manier?

Ik pleit er absoluut niet voor dat we het verleden vergeten. Als we vergeten, herhaalt de geschiedenis zich. Maar als we te intens herinneren, als we trauma institutionaliseren en doorgeven als erfgoed, dan transformeert de geschiedenis slachtoffers in daders. Kijk naar hoe trauma Israëls behandeling van zijn buren vormgeeft sinds de Holocaust. Kijk naar hoe de erfenis van apartheid het ANC-beleid richting blanke boeren in Zuid-Afrika beïnvloedt. Trauma dat geïnstitutionaliseerd wordt en generaties lang wordt doorgegeven, geneest niet - het zaait uit, het vermeerdert, tot alles onder een verstikkende laag van haat is bedolven.

In mijn ogen creëert dit ook een tragische ironie die ik niet onbesproken wil laten: de meest effectieve barrières voor zwarte vooruitgang lijken soms meer van binnenuit te komen. Er zijn veel succesvolle zwarte mensen - en dan bedoel ik echt niet alleen de acteurs, zangers of atleten. Uit wat ik heb waargenomen, ondervinden zij die proberen voorbij het slachtofferdenken te komen de hardste kritiek van hun eigen gemeenschappen. Ze worden uitgescholden als verraders, Uncle Toms, Bounty's of Oreo's. Ze zijn "niet zwart genoeg" of "blank van binnen." Zelfs hier op Substack zie ik hoe moedige zwarte stemmen die zich uitspreken tegen slachtofferschap door hun eigen gemeenschap worden beantwoord met hatelijke commentaren over hun afkomst, vergezeld van oude foto's van lynchpartijen. Maar het ding is: als je niet kan vergeten, niet kan vergeven, zal je ook niet verder komen.

Zolang zwarte gemeenschappen op deze wijze tegen hun eigen successen aankijken, zal elk diversiteitsbeleid of witte schuld geen zoden aan de dijk zetten. Je kunt mensen niet vooruithelpen die zichzelf tegenhouden. Maar er is hoop: de slavernij behoort tot het verleden - het wordt tijd om ook de onzichtbare ketens los te laten.

Geniet van het volgende fragment uit Hoofdstuk 15 van Curlingkinderen:

“Een groot deel is waar, weet je. Witte mannen hebben in het verleden vele wandaden begaan. En wat ze hebben gedaan is onvergeeflijk. Maar degene die die wandaden hebben begaan, zijn al heel lang dood. Zij kunnen niet meer hun excuses daarvoor aanbieden of gestraft worden. En zelfs als dat kon, zou dat ongedaan maken wat zij gedaan hebben? En is dat een reden om nu, vandaag, nog krampachtig vast te houden aan wat ooit was?”

Kitty zwijgt. Ze zit op haar handen, naar voren gebogen. Een traan drupt op haar benen.

“Ik weet het niet,” fluistert ze.

“Ik weet het ook niet,” zegt Joris zacht. “En wraak heeft blijkbaar ook niets opgelost, want na drieëntwintig jaar haat iedereen in de Vrije Naties ons nog steeds. Wanneer is het genoeg?”

De stilte die valt is zwaar beladen. Kitty schuifelt met haar voeten.

“Nooit,” fluistert ze. “Het zal nooit genoeg zijn. En wat de Vrije Naties vervolgens doen in de naam van gerechtigheid, zal jullie alleen maar reden geven om ons te haten en wraak te nemen.”

Joris ontspant zijn schouders. Een warme glimlach verschijnt op zijn gezicht.

“Zo denk ik er ook over. Hoe ver je ook teruggaat, er is altijd wel iemand geweest die de ander overheerste. Voordat witte mannen slaven vanuit Afrika naar Noord- en Zuid-Amerika gingen vervoeren, hielden de Afrikanen al eeuwenlang hun eigen slaven. En voor die slavernij voerden witte mannen kruistochten tegen islamitische overheersers tot ver in Noord-Afrika. En daarvoor hebben de Moren eeuwenlang Zuid-Europa overheerst en werden de noordelijke landen geteisterd door Vikingen en Hunnen. En daarvoor hielden de Romeinen het grootste deel van Europa en Noord-Afrika in hun greep. En daarvoor overheersten de Grieken de Romeinen.”

Joris spreidt zijn armen.

“En daarvoor heb ik geen idee, maar ik betwijfel of het er vreedzamer aan toeging. Ik denk niet dat we ooit verder zullen komen door oeverloos te blijven twisten, wie vroeger de meeste misdaden heeft begaan. Als je het mij vraagt, ligt de oplossing in de toekomst, niet in het verleden.”

Nou zit er nog een bijzonder onderwerp verstopt in dit hoofdstuk, maar die laat ik over aan de gelukkige lezer!

Bent u het eens met mijn werk? Dan zou ik het geweldig vinden als u mij helpt een groter publiek te bereiken door mijn artikelen te delen. Wilt u mijn initiatief steunen, koop dan vooral mijn boek Curlingkinderen en steun mijn missie om zoveel mogelijk mensen te inspireren de regie over hun leven weer in eigen hand te nemen!

Operation Crossroads: 21 Kiloton "Baker" Bomb Detonated Ninety Feet Underwater, Bikini Atoll Lagoon, South Pacific, July 25, 1946

Ik zie mensen de aanvallen op Russische nucleair bewapende strategische bommenwerpers vieren alsof het een voetbalwedstrijd is en vraag me af: hebben jullie eigenlijk wel door waar jullie zo hard voor juichen?

Dit is de proloog uit mijn roman, geschreven vlak na Ruslands invasie in 2022. Niet omdat ik de toekomst kan voorzien, maar omdat de uitkomst verdomd makkelijk te voorspellen is, als je alle diplomatie overboord gooit en rucksichtslos staat te oorlogshitsen tegen een nucleaire supermacht.

Suus staart met holle ogen naar de spiegel. Ze kan zich niet herinneren wanneer ze voor het laatst heeft gegeten. Ze haalt haar schouders op.

Alsof dat nog uitmaakt.

Ze probeert met haar linkerhand haar haren wat naar achteren te vegen.

Oh nee!

Met afgrijzen kijkt ze naar de grote hoeveelheid haren die aan haar hand blijven plakken. Een eenzame, roze traan rolt over haar ingevallen wangen. Ze opent haar mond om haar bloederige tandvlees te inspecteren en wiebelt met haar tong aan haar loszittende tanden. Meer tranen springen in haar ogen als het onvermijdelijke zich aan haar opdringt.

Ik ga dood. Alleen. Er is niemand meer. Ik weet niet eens of mijn kleine jongen nog leeft!

Zachtjes beginnen haar schouders te schokken. Ze laat haar hoofd hangen, alweer vergeten waarom ze zich überhaupt naar de badkamer heeft gesleept. Bloed en tranen vermengen zich in de wasbak onder haar en terwijl in haar hoofd vele gedachten door elkaar heen buitelen, kan ze de belangrijkste vraag niet beantwoorden.

Waarom?

Suus klemt haar handen hard vast aan de wasbak en begint sneller te ademen als ze terugdenkt aan het moment vlak voor die enorme explosie.

Is er ooit een moment in mijn leven geweest dat ik gelukkiger was?

Joris was naar haar vader en Willem had haar verrast met champagne. Nippend aan haar glas had Suus haar blote, gladde benen op Willems schoot gelegd, met de belofte op een zwoele nacht als hij haar pijnlijke voetjes eerst van wat liefde wilde voorzien. Ze herinnert zich nog hoe Willem smakelijk lachte en haar voeten beetpakte. Het eerstvolgende moment dat ze zich herinnert, is hoe ze bedolven onder glas en puin op de grond van hun dakterras lag. Was ik té gelukkig? Heb ik het onheil over mijzelf afgeroepen?

Ze grimast bij zoveel zelfbelangrijkheid.

Nee, dit is niet alleen het einde voor mij. Dit is het einde voor ons allemaal.

Suus draait haar hoofd opzij naar de slaapkamerdeur, waarachter haar man dood op hun bed ligt. Hij is gisteravond gestorven, gestikt in zijn eigen bloed. Zijn gezicht blauw en verwrongen van de pijn, het bed vol met bloed en andere lichaamsstoffen. Plotseling weet ze weer wat ze in de badkamer kwam doen.

Ik moet water hebben. Willem verdient het niet om zo achtergelaten te worden. Niet zo.

Suus opent de kraan, maar meer dan een paar druppels water komt er niet uit. Gefrustreerd kijkt ze naar beneden in de wasbak, waar stroompjes bloed uit haar neus, mond en ogen inmiddels een klein meertje vormen.

Shit.

Gehaast kijkt Suus om haar heen. Ze heeft niet veel tijd meer. Ze ademt diep in en opent haar mond om te schreeuwen.

Ik hoop dat de klootzak, die als eerste op de rode knop heeft gedrukt, voor eeuwig in de hel brandt!

Echter, de geur van dood en menselijke uitwerpselen is zo sterk dat ze bijna stikt. Hijgend strompelt Suus naar de slaapkamerdeur en grijpt naar de deurknop. Duizelig als ze is geworden door alle bloedingen, grijpt ze mis en valt ze hard met haar hoofd op de badkamervloer. Met een snik strekt Suus haar arm naar voren, terwijl ze raspend vecht voor een laatste teug adem.

Het lukt haar niet.

Joris, denkt Suus als het leven uit haar vloeit. Oh papa, houd hem veilig. Zorg dat hij in een betere wereld opgroeit. Ik houd van jullie.

Dit is science fiction. Willen we dit onze werkelijkheid maken? Want daarvoor zijn we nu goed op weg. Door elke escalatie toe te juichen, elke onderhandeling te weigeren en constant ‘onze grote boze vijand’ te vernederen, komt die rode knop, die ons bestaan onherroepelijk uitwist, steeds dichterbij.

Want het gaat er niet om wie als eerste op die rode knop drukt, slimneus. Zodra die knop wordt ingedrukt is het feestje voorbij. Maakt het dan werkelijk nog uit wie begonnen is?

Dus ga vooral door met klappen en goedkeurend knikken. Maar als de paddenstoelwolken oprij­zen, zeg dan niet dat niemand je had gewaarschuwd waar je werkelijk voor juichte.

Lees ook:

Bent u benieuwd naar de volledige roman. Klik dan op de knop hieronder voor meer informatie.

Curlingkinderen.nl

Dit schilderij, Goya’s ‘De slaap van de rede baart monsters,’ maakt deel uit van de Open Access-collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York.

Wat als onze pogingen om een eerlijkere wereld te creëren ons onbedoeld zwak en afhankelijk maken?

In Nederland geloven we heilig in het ondersteunen van kwetsbaren: sterke schouders dragen de zwakken. Door solidair te zijn kan iedereen meetellen, niet alleen de happy few. Maar terwijl onze verzorgingsstaat vastloopt en het hele land kreunt onder regeldruk, wordt het tijd om te vragen: zijn we niet te ver doorgeschoten?

Onze sociale vangnetten zijn uitgebreid tot ze iedereen vangen – zelfs miljardenbedrijven die 'te groot zijn om te falen'. Regelgeving woekert als onkruid. De overheid dicteert steeds meer hoe we moeten leven, denken en spreken. Deze betutteling komt voort uit zorg, maar niemand kijkt naar de prijs die we betalen.

Wat doet het met onze zelfredzaamheid als anderen onze problemen oplossen? Wat blijft er over van onze veerkracht als elke tegenslag wordt weggenomen? Hoe groeien we uit tot sterke, zelfstandige volwassenen als we zelf geen verantwoordelijkheid hoeven te nemen?

De paradox is simpel: zachte heelmeesters maken stinkende wonden. Als we kinderen voor alles behoeden, creëren we volwassenen die bij het minste zuchtje tegenwind omvallen. Door elk probleem op te lossen, verstikken we zelfredzaamheid. Door obstakels weg te nemen, blokkeren we persoonlijke groei.

Het meest verontrustende is niet eens zozeer de groei van instanties, maar het verdwijnen van vindingrijkheid, zelfredzaamheid en veerkracht. We creëren afhankelijke mensen die altijd naar buiten wijzen en nooit naar binnen. Mensen die geen verantwoordelijkheid nemen omdat ze dat nooit hoefden te leren. Zo verdwijnt alles wat ons menselijk maakt.

Dit betekent niet dat we sociale voorzieningen moeten afschaffen of hulp moeten onthouden aan wie dat echt nodig heeft. Het betekent dat we opnieuw moeten definiëren wat echte ondersteuning inhoudt. Misschien is ware compassie niet het wegnemen van obstakels, maar mensen toerusten om ze te overwinnen. Misschien mogen we meer vertrouwen op menselijk potentieel in plaats van uit angst voor misbruik alles dicht te regelen. Vooruitgang en eenheidsworst gaan niet samen.

In een land waar consensus heilig is, vergeten we dat menselijke diversiteit niet draait om huidskleur of seksuele voorkeur, maar om diversiteit in denken. Wanneer we kritische stemmen het zwijgen opleggen in naam van eensgezindheid, wanneer we aannemen dat goede bedoelingen altijd goed zijn, plaveien we de weg naar tirannie.

Een samenleving waarin mensen voortdurend worden geleid en bewaakt is geen samenleving maar een gevangenis. Misschien met gouden tralies en zachte kussens, maar nog steeds een gevangenis.

Zijn wij niet gemaakt om vrij te zijn?

Share

Geniet van het volgende fragment van Curlingkinderen!

Ze herkent Gerards denkwijze die door het hele bericht sijpelt. De stem is misschien jong, maar de invloed van Gerard is onmiskenbaar. Gladys kan zich de vele discussies met hem tijdens de bouw van de koepel nog levendig voor de geest halen. Hoe de samenleving volledig was gebureaucratiseerd. Lamgelegd door de vele regels die elk aspect van de samenleving onder overheidsregulatie had gebracht. Hoe steeds meer mensen afhankelijk werden van de staat en daarmee hun autonomie en eigen verantwoordelijkheid verloren en hoe de grondrechten van mensen steeds verder werden aangetast.

“Maar,” zei Gerard altijd, “de overheid had die vrijheid nooit kunnen afpakken als wij hen daar niet het mandaat voor hadden gegeven. Een goede leider zorgt altijd dat hij voldoende oppositie houdt. Daarmee voorkomt hij dat zijn volk verandert in een willoze massa. Het is het gebrek aan tegengas geweest dat onze samenleving al tot de rand van de afgrond had gebracht, nog voordat er überhaupt een bom was gevallen.

Als wij een sterk volk willen bouwen, dan moeten we zorgen dat ze leren hun eigen problemen op te lossen, voor zichzelf te zorgen en eigen verantwoordelijkheid te nemen. Een goede overheid geeft elk van zijn inwoners de ruimte om zijn eigen leven naar eigen inzicht vorm te geven en begrenst haar alleen als de ruimte van de een ten koste gaat van de ander. Elk volk heeft individuen nodig, Gladys. Te weinig individuen en het volk verandert in een kudde schapen. Schapen hebben hekken nodig. Mensen niet.”

Gerard was altijd lekker kordaat en duidelijk. En ook al kwamen zijn woorden vaak hard aan, nooit zat er een kwade intentie achter of was er een speld tussen te krijgen. Vaker merkte Gladys dat haar goede intenties haar meer in de weg zaten dan de simpele, feitelijke rationaliteit van Gerards woorden. En als Gerard doorkreeg hoe ze met haar intenties worstelde, begon hij te lachen, sloeg hij een arm om haar heen en zei olijk:

“Ach, Gladys, we waren vergeten waar de weg van de goede intenties altijd heen leidt, maar jij en ik, wij hebben nu de kans om het anders te doen. Hoe mooi is dat!”

Bent u het eens met mijn werk? Dan zou ik het geweldig vinden als u mij helpt een groter publiek te bereiken door mijn artikelen te delen. Wilt u mijn initiatief steunen, koop dan vooral mijn boek Curlingkinderen en steun mijn missie om zoveel mogelijk mensen te inspireren de regie over hun leven weer in eigen hand te nemen!

Links, rechts — het verschil is vooral theater.
We zijn allemaal onderdeel van dezelfde verzorgingsstaat.
Een systeem waarin het collectief alles opslokt en het individu steeds kleiner wordt.

Vroeger dacht ik dat het zo hoorde.
Dat als we allemaal hard werkten en bijdroegen, iedereen kon floreren.
Solidariteit. Compassie. Een betere wereld.

Maar toen verloor ik mijn gezondheid.
En moest ik voor het eerst leunen op het systeem dat ik jarenlang had ondersteund.

Toen zag ik wat socialisme echt doet.

Socialisme bouwt niet op.
Het breekt af.

Het begint met goede bedoelingen: zorgen voor elkaar, samen sterker staan.
Maar langzaam glijdt het af.

Solidariteit wordt opgelegd door regels en herverdeling.
Medemenselijkheid en gemeenschapszin worden vervangen door anonimiteit en verplichting.
Wantrouwen en controle moeten ervoor zorgen dat niemand teveel krijgt of misbruik maakt.
Bescherming verandert in betutteling.

In plaats van echte hulp kreeg ik formulieren. Regels. Beschikkingen.
In plaats van maatwerk kreeg ik standaardoplossingen die nergens op aansloten.

Ik was geen mens meer.
Ik was een dossier. Een nummer.
Verdwaald in een papieren werkelijkheid.

Wanneer je mensen niet meer hun eigen problemen laat oplossen, neem je hun kracht weg.
Wanneer je verantwoordelijkheid uit handen slaat, hol je vrijheid uit.

Socialisme kweekt geen sterke samenleving.
Het kweekt een samenleving van afhankelijke mensen, die geen tegenslag meer aankunnen.

Regels moeten de leegte vullen die autonomie en zelfbeschikking hebben achtergelaten.
Meer regels. Strakkere regels.
Regels die iedereen in het gareel houden, maar niemand werkelijk helpen.

Zo groeien niet langer de mensen,
maar groeit alleen nog de overheid.

Er is geen enkel socialistisch land dat bloeit.
Geen enkel.

Want een samenleving zonder sterke, zelfstandig denkende individuen
is niets meer dan een kudde die wacht op haar herder.

Dit schilderij, Hooibergen: herfst van Jean-François Millet, maakt deel uit van de Open Access-collectie van het Metropolitan Museum of Art in New York.

Het volgende fragment in Curlingkinderen laat zien wat er gebeurt als regels belangrijker worden dan mensen:

De nucleaire oorlog kon hun verschillen niet verzoenen. Integendeel. Gwyn zag in Roel haar aartsvijand, de belichaming van al het kwaad dat haar volk was aangedaan. Een plattelandsdominee die de Gouden Eeuw weer in al haar glorie wilde herstellen, met de man aan het roer, de vrouw in de keuken en de zwarte zwoegend op het land.

Ik heb Gladys zo vaak gewaarschuwd, maar hen wilde het gevaar niet zien. Hen was te druk bezig met die Gerard die hen volledig had ingepalmd.

Gwyn wachtte niet rustig af. Ze verzamelde zoveel mogelijk mensen om zich heen en toen de koepel af was en de witte mannen zoals verwacht de macht naar zich toetrokken, greep Gwyn in. De meeste witte mannen waren compleet overrompeld en er was vrijwel geen weerstand.

Een smalend lachje vormt zich om Gwyns lippen als ze terugdenkt aan dat moment.

Ze waren allang verleerd om voor zichzelf op te komen. Wel zo makkelijk.

(…)

Toen het Gwyn duidelijk werd dat witte mannen nooit een groot gevaar voor de Vrije Naties zouden vormen, verlegde ze haar aandacht naar haar eigen volk. De teugels werden aangetrokken, het onderwijs zo ingericht dat kinderen niet te nieuwsgierig of creatief werden en een levenspad zo uitgekristalliseerd dat iedereen te allen tijde vertrouwd en voorspelbaar in zijn eigen veilige omgeving kon blijven. Dat laatste had als bijkomend voordeel dat niemand ongewenste ideeën kreeg om zijn eigen levenspad te verbeteren. Het was helaas ook het begin van de frictie met Gladys die vond dat er levende zombies werden gekweekt.

“Je doodt alles wat uniek en mooi is aan mensen, Gwyn. Je hebt tegenslag nodig om emotionele spieren te kweken. Wat je nu doet, is mensen veroordelen tot een eeuwige babytijd!”

Maar Gladys begreep het niet. Elk rijk op aarde dat is opgekomen is uiteindelijk aan interne strijd ten onder gegaan. Uit elkaar gerukt door mensen die allemaal een andere kant op wilden.

De enige manier om dat te voorkomen, is te zorgen dat alle neuzen dezelfde kant op staan, zonder uitzondering.

En Gwyn is niet van plan om de samenleving, die zij in de laatste drieëntwintig jaar zo zorgvuldig heeft gecultiveerd, te laten vernietigen.

Bent u het eens met mijn werk? Dan zou ik het geweldig vinden als u mij helpt een groter publiek te bereiken door mijn artikelen te delen. Wilt u mijn initiatief steunen, koop dan vooral mijn boek Curlingkinderen en steun mijn missie om zoveel mogelijk mensen te inspireren de regie over hun leven weer in eigen hand te nemen!